Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-07-13T23:54:19.932547+00:00

Изге Яҙма: ІІ Йылъяҙма

Изге Яҙма: ІІ Йылъяҙма

1. Ҡәҙерле уҡыусылар!

1. ІІ Йылъяҙма

1. Ҡушымталар

УЧРЕЖДЕНИЕ РОССИЙСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК

ИНСТИТУТ ЯЗЫКОЗНАНИЯ РАН

ИЗГЕ ЯҘМА

ТӘҮРАТ · ЗӘБҮР · ИНЖИЛ

УДК 22.05

ББК 86.37

И 35

Изге Яҙма

Тәүрат. Зәбүр. Инжил

И 35 Изге Яҙма: Тәүрат. Зәбүр. Инжил. – Москва: Институт перевода Библии, Российское Библейское Общество, 2023. – 1566 с.

ISBN 978-5-93943-316-7

Географик карталар:

© UBS, 1994; © UBS, 1999; Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

© Институт перевода Библии, перевод, комментарии, 2023

© Российское Библейское Общество, перевод, комментарии, 2023

© Оформление. Институт перевода Библии, 2023

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Һеҙҙең иғтибарығыҙға Изге Яҙманың (Библияның) башҡорт телендә нәшер ителгән тулы йыйынтығын тәҡдим итәбеҙ. 66 үҙ аллы китаптан торған был Изге Яҙма грек телендә Biblia (китаптар) тип атала. Изге Яҙма ике ҙур бүлеккә: Тәүрат, Зәбүр, пәйғәмбәр ҙәрҙең яҙмаларын, шиғри һәм ғибрәтле һүҙҙәр китаптарын үҙ эсенә алған Иҫке Ғәһедкә һәм дүрт «Һөйөнөслө Хәбәр» китабынан, Ғайсаның шәкерттәренең хаттарынан торған Яңы Ғәһедкә (ул уҡыусыларға Инжил исеме менән дә билдәле) бүленә.

Иҫке Ғәһедте тәшкил иткән 39 китап, күп кенә ғалимдар фекеренсә, беҙҙең эраға тиклем XV быуатта яҙыла башлап, яҡынса бер мең йыл дауам иткән. Был китаптар боронғо йәһүд һәм өлөшләтә арами телендә яҙылған. Йыйынтыҡҡа еврей халҡының тарихы, дини ҡанундары һәм Исраил йәмғиәтенең тәртиптәре, Алланы данлаған йыр-шиғырҙар, доғалар, фәлсәфәүи уйланыуҙар, пәйғәмбәрлек ҡылыуҙар һәм башҡа күп нәмәләр ингән.

Тәүге биш китапты Тәүрат тип атайҙар. Ул «Муса пәйғәмбәрҙең биш китабы» исеме менән дә билдәле, сөнк и Муса боронғо еврейҙар тормошонда Алла һәм Уның халҡы араһында аралашсы булараҡ мөһим роль уйнай. Артабан Раббы исраилдарға биргән ерҙә уларҙың тормошо, батшаларының уңыштары һәм еңелеүҙәре тураһында бәйән ителә. Унан Алланы данларға һәм зирәк аҡылға эйә булырға өйрәткән Зәбүр һәм башҡа шиғри китаптар урын алған. Иҫке Ғәһед Алла һүҙен халыҡҡа еткергән һәм Уға тоғролоҡ һаҡларға саҡырған пәйғәмбәрҙәр китаптары менән тамамлана.

27 китаптан торған Яңы Ғәһед йыйынтығы хәҙерге йыл иҫәбе менән, йәғни Ғайса Мәсих тыуған йылдан һанағанда, беҙҙең эраның І быуатының икенсе яртыһында боронғо грек телендә ижад ителгән. Яңы Ғәһедтең үҙәген Ғайса Мәсихтең – бар кешелекте Ҡотҡарыусының тыуыуы, тормошо, өйрәтеүҙәре, үлеүе һәм терелеүе тураһында бәйән иткән дүрт «Һөйөнөслө Хәбәр» китабы тәшкил итә. «Илселәрҙең ғәмәлдәре» китабында Ғайса күккә ашҡандан һуң тәүге йылдарҙа мәсихселәрҙең йәшәү шарттары, шәкерттәренең нисек Рим империяһы буйлап Ғайса Мәсих тураһ ындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе тарата башлауҙары һүрәтләнә. Артабан Ғайса Мәсихтең шәкерттәренең имандаштар берҙәмлектәренә һәм айырым кешеләргә төбәп яҙған хаттары урын алған. Уларҙа Ғайса Мәсихкә булған иман һәм Алла тураһында өйрәтелә, кәңәштәр һәм нәсихәттәр бирелә.

Изге Яҙманың тулы йыйынтығы бөгөнгө көндә 700 телдә донъя күргән, ә ҡайһы бер айырым китап тары 3000-дән ашыу телгә тәржемә ителгән. Башҡорт теленә тәржемә эше Изге Яҙманы тәржемә итеү институты тәҡдиме менән 1990 йылдың баштарында уҡ башланды. Уны әҙерләү дәүерендә «Лука бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (1996), «Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (2000), «Илселәрҙең ғәмәлдәре» (2002), «Марк бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (2003) китаптары айырым баҫма рәүешендә донъя күрҙе. Ә 2014 йылда Инжил (йәғни Яңы Ғәһед) китабы тулы килеш баҫылып сыҡты.

Иҫке Ғәһедте башҡорт теленә тәржемә итеү эше иһә Рәсәй Библия йәмғиәтенең Санкт-Петербург бүлексәһе етәкселегендә 2002 йылда башланды. 2010 йылда «Башланмыш» китабы айырым баҫма булып донъя күрҙе.

Иҫке һәм Яңы Ғәһед китаптарын хәҙерге башҡорт телендә бер йыйынтыҡ аҫтында сығарыу буйынса эш 2016 йылда башланды. Әйтергә кәрәк, был уртаҡ проект Изге Яҙманы тәржемә итеү институты һәм Рәсәй Библия йәмғиәте өсөн ҙур тәжрибә булды, сөнки Иҫке һәм Яңы Ғәһед араһында тарихи, мәҙәни айырманы үҙ эсенә алған ғәйәт ҙур дәүер ята. Шулай уҡ ике китап ике телдә яҙылыуын да онотмаҫҡа кәрәк. Шуға ла уларҙы берләштереү өҫтөндә бик ентекле эшләргә тура килде.

Тәржемәсе һәм мөхәррирҙәр, шулай уҡ башҡорт, боронғо йәһүд, грек теле һәм дин ғилеме белгестәре эш барышында текс тарҙың төп нөсхәгә мәғәнәүи яҡтан тура килеүен һәм шул уҡ ваҡ ытта аңлайышлы булыуын маҡсат итеп ҡуйҙы. Төп нөсхәһе тураһында һүҙ йөрөткәндә, донъяла киң билдәле ике баҫма – Иҫке Ғәһед өсөн Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм Яңы Ғәһед өсөн Nestle-Aland Novum Testamentum Graece күҙ уңында тотолдо. Текстарҙа башҡа боронғо сығанаҡтарға тура килгән урындар ҙа осрай, ундай айырыуса әһәмиәтле һаналған осраҡтарҙа был турала иҫкәрмәләр бар.

Тәржемә иткәндә яңғыҙлыҡ исемдәргә ҙур әһәмиәт бирелде. Башҡорт телендә ғәрәп-фарсы, рус, көнбайыш Европа телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр ҙур урын биләй. Әлеге баҫмала осраған кеше исемдәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәлә (Иҫке Ғәһедтә – боронғо йәһүд телендә, Яңы Ғәһедтә – боронғо грек телендә) яңғырағанса – тартынҡы өндәр үҙгәрешһеҙ ҡалып, һуҙынҡы өндәр башҡортсаға яҡынайтып алынды.

Ислам динен ҡабул иткән башҡорттарға ғәрәп-мосолман мәҙәниәтенең йоғонтоһо ҙур була. Башҡорт теленә ғәрәп теле аша килеп ингән Ибраһим (бор. йәһ.: אַבְרָהָם, әйтелеше: Авраһам), Муса (бор. йәһ.: מֹשֶׁה, әйтелеше: Моше), Ғайса (бор. гр.: Ἰησοῦς, әйтелеше: Йесус), Яҡуп (бор. йәһ.: יַעֲקֹב, әйтелеше: Йаъаҡов), Юныс (бор. йәһ.: יוֺנָה, әйтелеше: Йона), Яхъя (бор. гр.: Ἰωάννης, әйтелеше: Йоаннес), Исмәғил (бор. йәһ.: יִשְׁמָעֵאל, әйтелеше: Йишмаъел), Йософ (бор. йәһ.: יוֺסֵף, әйтелеше: Йосеф) кеүек Изге Яҙмала осраған, боронғо йәһүд һәм боронғо грек телдәре аша килгән исемдәр барлығы эште күпкә еңеләйтте. Был исемдәрҙең барыһы ла башҡорт халҡына таныш.

Тәржемә иткәндә башҡорт телендәге өндәр үҙенсәлеге исем дәрҙе төп нөсхәһенә яҡынлаштырырға булышлыҡ итте. Башҡорт телендә, күп кенә башҡа төрки телдәрҙән айырмалы булараҡ, «һ», «ҙ», «ҫ» өндәре бар. Тап ошо өндәр ярҙамында исемдәр тулыраҡ бирелде. Мәҫәлән, русса «Ионатан» тип бирелгән исем башҡорт телендә төп нөсхәгә яҡынайтып – «Йонаҫан» (бор. йәһ.: יוֺנָתָן, әйтелеше: Йонаҫан), боронғо грек теленән рус теленә «Тавифа» тип ингән исем башҡорт телендә «Табиҫа» (бор. гр.: Ταβιθά, әйтелеше: Табиҫа) тип бирелде. Йәнә йәһүд исемдәренең аҙағында ишетелгән «һ» өнө тәржемәлә лә ҡулланылды. Мәҫәлән, руссаға «Неемия» тип тәржемә ителгән исем башҡорт телендә төп нөсхәгә яҡынайтып «Нөхәмияһ» (бор. йәһ.: נְחֶמְיָה, әйтелеше: Нехемйаһ) тип бирелде һ.б.

Ҡөҙрәтле Алланы йә Ғайса Мәсихте аңлатҡан алмаштар ҙур хәрефтән яҙылды.

Һәр айырым китап алдынан уның төп темаһын һүрәтләгән, авторын, яҙылыу ваҡытын күрһәткән инеш өлөш урын алды. Китап аҙағында һүҙлек, географик карталар, аҡса, үлсәү берәмектәре тураһында мәғлүмәт, йәһүд һәм грек телдәрендәге ҡулъяҙмаларҙан өлгөләр бар.

Башҡорт телендәге был баҫмаға рецензияны Рәсәй фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеү үҙәгенең Почет Билдәһе орденлы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғалимдары бирҙе. Рәсәй фәндәр академияһы Тел ғилеме институты ла ыңғай баһаланы һәм рәсми рәүештә раҫланы. Башҡортостан митрополияһы тарафынан да китап юғары баһа алды.

Изге Яҙманың тулы йыйынтығы – мәҙәни-тарихи мираҫ ҡына түгел, ул Аллаһы Тәғәлә барлыҡҡа килтергән һәммә нәмәнең – бөтә донъяның, кешелектең серҙәрен асып бирә, Алланың тәбиғәтен, Уның Үҙе бар ҡылған әҙәм балаларына булған мөнәсәбәтен күрһәтә. Шуға күрә һәр кешенең, әлеге китапты уҡып, Алланы танып белеү, Уның әҙәм балаларына булған ихтыя рына төшөнөү мөмкинлеге бар.

Рәсәй Библия йәмғиәтенең Санкт-Петербург бүлексәһе һәм Изге Яҙманы тәржемә итеү институты был китаптың башҡорт телендә донъя күреүенә күп көс һалған барыһына ла ҙур рәхмәт белдерә.

Китаптарҙың тулы һәм ҡыҫҡартылған исемдәре

ИҪКЕ ҒӘҺЕД

Башланмыш | Башланмыш | Баш
Сығыу | Сығыу | Сығ
Левиҙәр | Левиҙәр | Лев
Иҫәп алыу | Иҫәп | Иҫп
Ҡабатлап әйтелгән ҡанун | Ҡанун | Ҡнн
Нун улы Йушағ китабы | Йушағ | Йуш
Хакимдар | Хакимдар | Хак
Рут китабы | Рут | Рут
Батшалар. Беренсе китап | І Батшалар | 1 Бат
Батшалар. Икенсе китап | ІІ Батшалар | 2 Бат
Батшалар. Өсөнсө китап | ІІІ Батшалар | 3 Бат
Батшалар. Дүртенсе китап | ІV Батшалар | 4 Бат
Йылъяҙмалар. Беренсе китап | І Йылъяҙма | 1 Йыл
Йылъяҙмалар. Икенсе китап | ІІ Йылъяҙма | 2 Йыл
Ғөзәйер китабы | Ғөзәйер | Ғөз
Нөхәмияһ китабы | Нөхәмияһ | Нөх
Эстер китабы | Эстер | Эст
Әйүп китабы | Әйүп | Әйп
Зәбүр | Зәбүр | Зәб
Сөләймәндең хикмәттәре | Хикмәттәр | Хик
Вәғәзсе | Вәғәзсе | Вәғ
Йырҙар йыры | Йырҙар йыры | Йыр
Ишағыяһ пәйғәмбәр китабы | Ишағыяһ | Ишғ
Йермеяһ пәйғәмбәр китабы | Йермеяһ | Йер
Һыҡтау | Һыҡтау | Һҡт
Зөлкифел пәйғәмбәр китабы | Зөлкифел | Зөл
Даниил пәйғәмбәр китабы | Даниил | Днл
Һошеяғ пәйғәмбәр китабы | Һошеяғ | Һош
Йоил пәйғәмбәр китабы | Йоил | Йои
Ғамос пәйғәмбәр китабы | Ғамос | Ғам
Ғовадъяһ пәйғәмбәр китабы | Ғовадъяһ | Ғов
Юныс пәйғәмбәр китабы | Юныс | Юнс
Миха пәйғәмбәр китабы | Миха | Мих
Нахум пәйғәмбәр китабы | Нахум | Нхм
Хаваҡҡуҡ пәйғәмбәр китабы | Хаваҡҡуҡ | Хав
Сефанъяһ пәйғәмбәр китабы | Сефанъяһ | Сеф
Хаггай пәйғәмбәр китабы | Хаггай | Хаг
Зәкәрьяһ пәйғәмбәр китабы | Зәкәрьяһ | Зәк
Малахи пәйғәмбәр китабы | Малахи | Млх

ЯҢЫ ҒӘҺЕД

Маҫҫайос бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Маҫҫайос | Маҫ
Маркус бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Маркус | Мрк
Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Лукас | Лк
Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Яхъя | Ях
Илселәрҙең ғәмәлдәре | Ғәмәлдәр | Ғмл
Яҡуптың хаты | Яҡуп | Яҡ
Петрустың беренсе хаты | І Петрус | 1 Птр
Петрустың икенсе хаты | ІІ Петрус | 2 Птр
Яхъяның беренсе хаты | І Яхъя | 1 Ях
Яхъяның икенсе хаты | ІІ Яхъя | 2 Ях
Яхъяның өсөнсө хаты | ІІІ Яхъя | 3 Ях
Йәһүҙәнең хаты | Йәһүҙә | Йһҙ
Паулустан римдарға хат | Римдарға | Рим
Паулустан коринҫостарға беренсе хат | І Коринҫостарға | 1 Кор
Паулустан коринҫостарға икенсе хат | ІІ Коринҫостарға | 2 Кор
Паулустан галаттарға хат | Галаттарға | Глт
Паулустан эфестарға хат | Эфестарға | Эфс
Паулустан филиппойҙарға хат | Филиппойҙарға | Флп
Паулустан колоссайҙарға хат | Колоссайҙарға | Кол
Паулустан тессалоникеларға беренсе хат | І Тессалоникеларға | 1 Тес
Паулустан тессалоникеларға икенсе хат | ІІ Тессалоникеларға | 2 Тес
Паулустан Тимоҫеусҡа беренсе хат | І Тимоҫеусҡа | 1 Тим
Паулустан Тимоҫеусҡа икенсе хат | ІІ Тимоҫеусҡа | 2 Тим
Паулустан Титусҡа хат | Титусҡа | Тит
Паулустан Филемонға хат | Филемонға | Флм
Ғивриҙәргә хат | Ғивриҙәргә | Ғвр
Яхъяға килгән асылыш | Асылыш | Асл

ІІ Йылъяҙма

ІІ Йылъяҙма

1. Инеш һүҙ

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

29. 29

30. 30

31. 31

32. 32

33. 33

34. 34

35. 35

36. 36

Инеш һүҙ

Йылъяҙмалар. Икенсе китап

Йылъяҙмаларҙың икенсе китабы беҙҙең эраға тиклем X–VІ быуаттарҙағы Исраил халҡы тарихын хикәйәләүҙе дауам итә. 1–9-сы бүлектәрҙә Сөләймәндең батшалыҡ итеүе һәм Алла ҡорамы төҙөлөшө тураһында һөйләнелә. 10–36-сы бүлектәр Исраилдың ике дәүләткә бүленеүен һәм Сөләймән вариҫтарының көньяҡтағы Йәһүҙә батшалығына идара итеүен тасуирлай. Батшалар китабынан айырмалы рәүештә, был китапта Исраил батшалығының батшалары Йәһүҙә батшалығының эштәренә ҡыҫылышы булған осраҡтарҙа ғына телгә алына.

Беренсе китаптағы кеүек үк, автор Йәрүсәлимдәге Алла ҡорамының әһәмиәтен һәм ҡаһиндар менән левиҙәрҙең дәүләт эштәрендә ҡатнашыуын иғтибар үҙәгенә ала. Раббы пәйғәмбәрҙәре Батшалар китаптарындағы һымаҡ уҡ мөһим урын биләй.

Йылъяҙмалар китаптары Кир батшаның йәһүдтәрҙе Йәрүсәлимгә ҡайтарыу тураһындағы бойороғо менән тамамлана. Был бойороҡ Исраилдың Вавилон (йәки Бабил) әсирлегенә тиклемге тарихын Исраил халҡының үҙ ерендәге, әммә фарсы батшалары хакимлығы аҫтындағы тарихы менән бәйләй. Был тарих Ғөзәйер һәм Нөхәмияһ китаптарында тасуирлана.

1

Сөләймәндең Раббынан зирәк аҡыл һорауы

(3 Бат 3:4-15; 10:26-29; 2 Йыл 9:25-28)

1^1•Дауыт улы Сөләймән батша булараҡ бик нығына. Раббы Аллаһы уның менән була, абруйын үҫтерә+. 2Сөләймән бөтә исраилдарҙы – мең һәм йөҙ баштарын, хөкөмдарҙарҙы, Исраилдың бөтә түрәләрен, ғаилә башлыҡтарын саҡырта. 3Шунан бөтә йыйынды эйәртеп Сөләймән Ғивғондағы табыныу ҡалҡыулығына йүнәлә, сөнки унда Алланың әүәл Раббы ҡоло Муса сүлдә яһатҡан Осрашыу сатыры була+. 4Ә Ҡыръяҫ-Еғаримдан Дауыт килтерткән Алла һандығы ул Йәрүсәлимдә ҡорҙортҡан сатырҙа торған була+. 5Ғивғондағы Раббы сатыры алдында Хурҙың ейәне, Уриҙың улы Бесалил эшләгән баҡыр ҡорбан усағы була. Сөләймән йыйын менән бергәләп шуның алдында Раббыға сәждә ҡылып мөрәжәғәт итә+. 6Ошонда, Раббы ҡаршыһында, Осрашыу сатыры алдындағы баҡыр ҡорбан усағында, Сөләймән мең дана тотош яндырыу ҡорбаны килтерә.

7Ул төндө Алла, Сөләймәнгә күренеп:

– Минән теләгәнеңде һора, – ти.

8Сөләймән Аллаға:

– Һин атайым Дауытҡа бөйөк һәм тоғро мөхәббәтеңде күрһәттең, уның артынса мине батша иттең+. 9Атайым Дауытҡа биргән вәғәҙәң артабан да үтәлә күрһен, Раббым Аллам. Һин мине ерҙәге туҙан һымаҡ күп һанлы халыҡ өҫтөнән батша итеп ҡуйҙың+. 10Хәҙер миңә был халыҡтың эсен-тышын аңларлыҡ зиһен үә ғилем бир, юғиһә Һинең бөйөк халҡыңа идара итеү кемдең ҡулынан килһен? – ти.

11Алла Сөләймәнгә былай тип яуап бирә:

– Йөрәк түреңдә нәҡ ошо уй ятҡанға күрә, мал-мөлкәт, дан-шөһрәт, дошмандарыңдың йәнен йә булмаһа үҙеңә оҙон ғүмер түгел, ә Мин һине батша итеп ҡуйған халҡыма идара итерлек зиһен үә ғилем һорағаның өсөн, 12зиһен үә ғилем бирелер һиңә. Ә мал-мөлкәтте, дан-шөһрәтте Мин һиңә былай ҙа бик мул бирермен – һиңә тиклемге батшаларҙың да, һинән һуң киләсәктәренең дә береһендә лә ул тиклем булмаған да, булмаҫ та+.

13Ғивғондағы табыныу ҡалҡыулығынан, Осрашыу сатыры янынан, Йәрүсәлимгә ҡайтҡас, Сөләймән исраилдар өҫтөнән хакимлыҡты ғәмәлгә ашыра башлай. 14•Сөләймән яу арбалары, һыбайлылар йыя. Уның бер мең дүрт йөҙ яу арбаһы менән ун ике мең һыбайлыһы була. Ул быларҙы яу арбалары өсөн тәғәйенләнгән ҡалаларға һәм Йәрүсәлимдә үҙе эргәһенә урынлаштыра+. 15Сөләймән батшалыҡ иткән осорҙа Йәрүсәлимдә алтын менән көмөш ябай бер таш кеүек кенә ҡала. Кедр ағасы иһә Шефелала үҫкән ҡырағай инжир ағасы һымаҡ күп була. 16Аттарҙы Сөләймәнгә Мысырҙан һәм Ҡәүиҙән килтерәләр. Батша сауҙагәрҙәре уларҙы Ҡәүиҙән аҡсаға һатып ала+. 17Һәр бер яу арбаһын Мысырҙан алты йөҙ шекел, ә атты йөҙ илле шекел көмөшкә алып ҡайталар ҙа аҡса эшләр өсөн хиттиҙәр менән арамиҙарҙың батшаларына һаталар.

2

Ҡорам төҙөлөшөнә әҙерлек

(3 Бат 5:1-18)

2^1•Сөләймән Раббыға бағышлап ҡорам һәм үҙенә батша һарайы төҙөтөргә була. 2Ул етмеш мең йөк ташыусы менән тауҙарҙа таш ҡырҡыр өсөн һикһән мең эшсе тәғәйенләп, улар өҫтөнән өс мең алты йөҙ күҙәтсене эшкә ҡуша. 3Шунан Сөләймән Тир батшаһы Хирамға, кеше ебәреп, былай тип әйттерә: «Минең атайым Дауыт үҙенә һарай төҙөгәндә һин уға кедр ағасы ебәрә торғайның+. 4Бына мин, Аллам Раббы хөрмәтенә, исраилдарға мәңгелеккә бирелгән ҡағиҙә буйынса Уның алдында хуш еҫ төтәтергә, һәр саҡ изге икмәк биреп торорға, шәмбе көндәрендә, Яңы ай байрамдарында, Аллабыҙ Раббы байрамдарында иртән дә, кис тә тотош яндырыу ҡорбандары килтерергә тип, Уның исеменә бағышлап, ҡорам төҙөтөргә йыйынам. 5Мин төҙөйәсәк бина бөйөк, сөнки Аллабыҙ бөйөк, бөтә аллаларҙан юғарыраҡ+. 6Күк һынлы күктең асманы ла һыйҙыра алмаған Алла өсөн кемдең йорт һалырға көсө етер икән? Уға йорт төҙөү өсөн мин шул тиклем кем? Уға арнап ҡорбан килтерер өсөн генә булмаһа инде+. 7Һин миңә алтын, көмөш, баҡыр, тимер менән эш итеү, ҡарағусҡыл ҡыҙыл, ут-ҡыҙыл, зәңгәр ептәр, туҡымалар әҙерләү, һырлау-семәрләү оҫтаһын ебәр. Ул Йәһүҙә һәм Йәрүсәлимдә атайым Дауыт һайлаған оҫталарым менән бергә эшләр+. 8Миңә Ливандан кедр ағасы, кипарис, артыш ағасы ебәр, мин беләм: һинең хеҙмәтселәрең Ливан ағасын бик оҫта әҙерләй. Минең хеҙмәтселәрем һинекеләр менән бергә барыр, 9миңә күп итеп ағас әҙерләрҙәр, сөнки мин һалаһы бина бөйөк тә, хикмәтле лә. 10Ағас йығыусыларыңдың ашарына егерме мең кор бойҙай, егерме мең кор арпа, егерме мең бат[*] шарап, егерме мең бат зәйтүн майы ебәрәм».

11Тир батшаһы Хирам Сөләймәнгә хат менән яуап бирә: «Үҙенең халҡын яратҡанға күрә Раббы һине уның өҫтөнән батша итеп ҡуйған!»+
12Хирам тағы былай ти: «Күк менән ерҙе яратҡан Исраил Аллаһы Раббы мөбәрәк булһын! Дауыт батшаға зиһенле һәм белекле, аҡыллы улан биргән. Бына инде ул Раббы ҡорамы менән үҙенә батша һарайы һалырға ниәт итә. 13Мин һиңә аҡыллы һәм белекле оҫта Хурам-Авиҙы ебәрәм+. 14Ул Дан ырыуынан булған ҡатындың улы, ә атаһы сығышы менән Тирҙан. Хурам алтын, көмөш, баҡыр, тимер, төрлө таш һәм ағас, ҡарағусҡыл ҡыҙыл, зәңгәр һәм ут-ҡыҙыл төҫтәге йоҡа етен туҡымалар, ептәр менән эш итә белә, һырлау-семәрләүгә оҫта, үҙенә ышанып тапшырылған һәр бер эштә белекле. Ул һинең һәм хакимым Дауыттың, атайыңдың, оҫталары менән бергәләп, ҡушылғандың һәммәһен дә үтәр. 15Ә үҙең әйткән бойҙай менән арпаны, зәйтүн майы менән шарапты, хакимым, ҡолдарыңа ебәрт. 16Беҙ иһә Ливанда һиңә кәрәк тиклем ағас әҙерләп, һаллап, диңгеҙ юлы менән Яфоға ҡыуырбыҙ, һин уны артабан Йәрүсәлимгә алып ҡайтырһың»+.

17Сөләймән, ҡасандыр атаһы кеүек үк, Исраил ерендәге бөтә килмешәктәрҙе иҫәпләтә. Уларҙың һаны йөҙ ҙә илле өс мең алты йөҙ кеше булып сыға+. 18Сөләймән быларҙың етмеш меңен йөк ташыусы, һикһән меңен тауҙарҙа таш ҡырҡыусы, өс мең алты йөҙөн халыҡты ҡарап эшләтер өсөн күҙәтеүсе итеп ҡуя.

3

Ҡорам төҙөлөшө

(3 Бат 6:1-38; 7:15-22)

3^1•Йәрүсәлимдәге Морияһ тауы өҫтөндә – Дауытҡа Раббы күренгән ерҙә Сөләймән Раббы ҡорамын төҙөй башлай. Элек йевуси Орнандың ырҙыны урынлашҡан был урынды уға атаһы Дауыт әҙерләп ҡуйған була+. 2Төҙөлөштө батша булып ултырғандың дүртенсе йылында, икенсе айының икеһендә башлай ул. 3Бына Сөләймән һалған Алла ҡорамының нигеҙ үлсәмдәре: буйы боронғо үлсәмгә күрә – алтмыш терһәк, иңе – егерме терһәк. 4Ҡорам залының алғы яғындағы айуандың буйы[*], тотош ҡорамдың иңе кеүек үк, егерме терһәк, бейеклеге – йөҙ егерме терһәк. Уны эстән саф алтын менән көпләтә. 5Ҙур залды, эстән кипарис ағасы менән көпләткәндән һуң, саф алтын менән ҡаплата, уға хөрмә ағасы һүрәттәре, сылбыр семәрҙәр яһата. 6Сөләймән залды затлы таштар менән биҙәтә. Алтындың Паруаимдан килтертелгәнен файҙалана. 7Ул залдың һайғауҙарын, тупһаларын, ишектәрен, диуарҙарын да алтын менән көпләтә, диуарҙарына кируб һүрәттәре ырып яһата.

8Иң мөҡәддәс урынды эшләтә: уның буйы, ҡорамдың иңе кеүек үк, егерме терһәк, иңе лә егерме терһәк була; уны алты йөҙ талант[*] иң яҡшы алтын менән көпләтә. 9Алтын ҡаҙауҙарының ауырлығы илле шекел тарта. Өҫкө бүлмәләрҙе лә алтын менән көпләтә. 10Шунан ул Иң мөҡәддәс урынға ике кируб һынын яһата һәм уларҙы алтын менән көпләтә+. 11-12Ике кирубтың йәйелгән ҡанаттары бергә барыһы егерме терһәк тәшкил иткән була. Йәнәш торған ике кирубтың һәр ҡанаты егерме терһәк оҙонлоғонда булып, береһе – диуарға, икенсеһе остары менән икенсе кирубтың ҡанат осона тейеп тора. 13Был кирубтарҙың ҡанаттарының ҡоласы йәмғеһе егерме терһәк тәшкил итә; улар үҙ аяҡтарында тора, йөҙҙәре менән ҡорам залына ҡарай. 14Сөләймән тағы ла зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йоҡа етендән пәрҙә ҡорҙорта, уға кирубтар сиктерә+. 15Ҡорам алдына утыҙ биш терһәк бейеклектәге ике бағана ултырттырып, һәр береһенең башына биш терһәк бейеклегендәге таж ҡуйҙырта+. 16Сылбырҙар эшләтеп, шуларҙы бағаналарҙың башына уратып һалдыра, йөҙәр дана анар яһатып, сылбырҙарҙың өҫтөнә теҙҙертә. 17Был бағаналарҙы Сөләймән ҡорам алдына икеһен ике яҡҡа ултырта һәм уң яҡтағыһын Яхин, һул яҡҡа ҡуйғанын Боғаз тип атай.

4

Ҡорам өсөн йыһаз һәм кәрәк-яраҡ эшләү

(3 Бат 7:23-51)

4^1•Сөләймән баҡырҙан ҡорбан усағы эшләтә, уның буйын да, иңен дә егерме терһәк, бейеклеген ун терһәк иттерә+. 2Сөләймән түп-түңәрәк яһалма диңгеҙ эшләтә: уның бер яғынан икенсе яғына ун терһәк тиклем булып, бейеклеге – биш терһәк һәм әйләнәһе – бау менән үлсәһәң – утыҙ терһәк була+. 3Диңгеҙҙең аҫҡы өлөшө үгеҙ һүрәттәре менән уратып алынған була. Терһәк һайын унар итеп эшләнгән был һүрәттәр ике рәт булып, улар яһалма диңгеҙ менән тотош ҡойолған була. 4Был диңгеҙ ун ике үгеҙ өҫтөнә ҡуйылған була. Был үгеҙҙәрҙең өсәүһе – төньяҡҡа, өсәүһе – көнбайышҡа, өсәүһе – көньяҡҡа, өсәүһе көнсығышҡа ҡарап тора. Диңгеҙ – үгеҙҙәр өҫтөндә, ә үгеҙҙәрҙең арт һаны – эске яҡта. 5Баҡыр диңгеҙҙең ҡалынлығы ус аяһы киңлегендә, сеүәтәгә оҡшатып эшләнгән ситтәре иһә асылған лилиә сәскәһен хәтерләтә; был киҫмәктең һыйҙырышлығы өс мең бат була. 6Тағы ун киҫмәк яһап, бишеһен баҡыр диңгеҙҙең уң, бишеһен һул яғына ҡуйҙыра. Был һауыттарҙа тотош яндырыу ҡорбандарын йыуалар, диңгеҙ иһә ҡаһиндар йыуыныр өсөн тәғәйенләнгән була+.

7Ҡағиҙәгә ярашлы, алтындан ун шәмдәл эшләтә һәм ҡорамдың эсендә: бишеһен – уң, бишеһен һул яҡҡа ултырттыра+. 8Тағы ла ун өҫтәл яһатып, ҡорамдың эсендә: бишеһен – уң, бишеһен һул яҡҡа ҡуйҙыра, шулай уҡ ҡан һирпеү өсөн йөҙ алтын сеүәтә эшләтә.

9Сөләймән ҡаһиндар өсөн ихата менән ҙур эске ихата, ике ихатаға ла ишектәр яһата, ишектәрҙе баҡыр менән көпләтә. 10Баҡыр диңгеҙҙе ҡорамдың көньяҡ-көнсығышына ҡуйҙырта.

11Хурам[*] көл көршәктәре, көрәктәр, ҡан һирпер өсөн сеүәтәләр эшләй. Шулай итеп, ул Сөләймән батшаға Алла ҡорамы өсөн кәрәк булған бөтә эштәрен тамамлай: 12ике бағана, уларҙың башына сеүәтә рәүешендә ике таж, таждарҙы биҙәү өсөн ике селтәр, 13бағаналарҙың башындағы сеүәтә һымаҡ таждарҙы уратып алған селтәрҙәрҙең икеһен дә биҙәү өсөн икешәр рәт итеп теҙелгән дүрт йөҙ анар емеше; 14таяуҙар һәм улар өҫтөндә киҫмәктәр; 15бер баҡыр диңгеҙ һәм диңгеҙ аҫтындағы ун ике үгеҙ һыны; 16көл көршәктәре, көрәктәр, сәнскеләр һәм башҡа кәрәк-яраҡ.

Хурам-Ави Сөләймән батшаға Раббы ҡорамы өсөн яһаған был әйберҙәрҙең барыһы ла шымартылған баҡырҙан була. 17Батша уларҙы Иордан үҙәнендә Суккоҫ менән Середа араһындағы балсыҡ сыҡҡан ерҙә ҡойҙора. 18Сөләймән эшләткән был әйберҙәрҙең шул тиклем күплеге арҡаһында, уларҙы яһарға күпме баҡыр тотонолғанын билдәләү мөмкин булмай.

19Сөләймән Алла йорто өсөн тағы ла башҡа әйберҙәр эшләтә: алтын ҡорбан усағы һәм изге икмәктәрҙе Раббы хозурына ҡуйырға өҫтәлдәр, 20ҡағиҙәгә ярашлы, ҡорамдың эске бүлмәһе ҡаршыһында тоҡандырыла торған майшәмдәр менән уларҙың шәмдәлдәре лә саф алтындан; 21сәскәләр, майшәмдәр, ҡыҫҡыстар, 22филтә таҙартҡыстар, сеүәтәләр, туҫтаҡтар, хуш еҫ төтәҫләгестәр. Эске бүлмә – Иң мөҡәддәс урындың ишектәре һәм ҡорам залының ишектәре алтындан була.

5

5^1Раббы ҡорамындағы бөтә эштәрҙе тамамлағандан һуң, Сөләймән, атаһы Дауыт Раббыға бағышлаған бүләктәрҙе – алтын-көмөш һәм башҡа әйберҙәрҙе алып килеп, Алла ҡорамының хазина келәтенә ҡуя.

Килешеү һандығының ҡорамға күсерелеүе

(3 Бат 8:1-13)

2•Раббының Килешеү һандығын Дауыт ҡалаһынан, йәғни Сиондан, күсереү өсөн Сөләймән Исраил аҡһаҡалдарын, ырыу һәм нәҫел башлыҡтарын Йәрүсәлимгә саҡыра+. 3Йылдың етенсе айында булған байрам ваҡытында бөтә Исраил халҡы батша янына йыйыла. 4Исраилдың барлыҡ аҡһаҡалдары килгәндән һуң, левиҙәр Килешеү һандығын күтәреп ала. 5Һандыҡты, Осрашыу сатырын, сатырҙағы бөтә изге әйберҙәрҙе – быларҙың барыһын левиҙәр һәм ҡаһиндар алып китә. 6Сөләймән батша менән уның янына йыйылған бөтә Исраил йәмғиәте һандыҡ алдында ваҡ һәм эре малдан бик күп ҡорбан сала. Ҡорбандарҙың иҫәбе-һанына сығырлыҡ булмай. 7Ҡаһиндар Раббының Килешеү һандығын тәғәйен ергә, ҡорамдағы эске бүлмәгә, Иң мөҡәддәс урынға, кирубтарҙың ҡанаттары аҫтына, килтереп урынлаштыра. 8Кирубтар, ҡанаттарын һандыҡ ҡуйылған урын өҫтөндә йәйеп, һандыҡты ла, уны күтәреп йөрөтә торған ҡолғаларҙы ла ҡаплап тора+. 9Был ҡолғалар шул тиклем оҙон булып, уларҙың остары ҡорам залының эске бүлмә ҡаршыһындағы өлөшөнән күренеп тора, әммә тышҡы яҡтан күренмәй. Ҡолғалар бөгөнгәсә шунда тора. 10Исраил халҡын Мысырҙан алып сыҡҡан заманда, Раббы улар менән килешеү төҙөгән Хорев тауында, Муса һандыҡ эсенә ике таҡтаташ һалған була. Уларҙан башҡа һандыҡта бер нәмә лә булмай+.

11Изге йортҡа ингәнгә тиклем ҡаһиндарҙың барыһы ла, ниндәй төркөмгә инеүҙәренә ҡарамаҫтан, үҙҙәрен паклаған була. Бына улар сыға,+
12бөтә йырсы левиҙәр – йоҡа етендән кейенгән, ҡулдарына лира, арфа, һуҡма тәрилкәләр тотҡан Асаф, Һеман, Йедуҫун, уларҙың улдары һәм туғандары ҡорбан усағының көнсығыш яғына теҙелә. Уларҙың янында борғо ҡысҡыртыусы йөҙ егерме ҡаһин була+. 13Борғо ҡысҡыртыусылар менән йырсылар бер тауыштан Раббыға маҡтау һәм шөкөрана йырларға тотона. Бына борғолар менән һуҡма тәрилкәләрҙең, башҡа уйын ҡоралдарының ғәйрәтле тауыштарына ҡушылып, йырсылар Раббыны маҡтай һәм данлай.

«Ул игелекле,

Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек», –

тип йырлағанда, Раббы ҡорамына балҡып торған болот тула+. 14Болот арҡаһында ҡаһиндар хеҙмәтен башҡара алмаҫ була, сөнки Раббының шөһрәте ҡорамды тултыра+.

6

6^1Шул саҡ Сөләймән былай ти:

– Раббы ҡуйы ҡараңғылыҡта төйәкләнергә теләне+.

2Ә мин Һиңә мөһабәт ҡорам һалдым,

Ул мәңгегә Һиңә торлаҡ булһын.

3•Шунан батша, артына боролоп, алдында аяғөҫтө торған бөтә Исраил йыйынына фатихаһын күндерә+.

4Батша былай ти:

– Исраил Аллаһы Раббы мөбәрәк булһын! Ул атайым Дауытҡа Үҙ теле менән әйткәнен Үҙ ҡулы менән бойомға ашырҙы. Ул бит: 5«Халҡым Исраилды Мысыр еренән алып сыҡҡан көндән алып, исемем шунда булһын, тип ҡорам төҙөһөндәр өсөн Исраил ырыуҙарының береһенең дә ҡалаһын һайламаған инем. Шулай уҡ халҡым Исраилға етәкселек итер өсөн бер кешене лә һайламаным. 6Бына хәҙер иһә, исемем шунда булһын, тип Йәрүсәлимде һәм халҡым Исраилға идара итер өсөн Дауытты һайланым», – тип әйткән булған+.

7Атайым Дауыт Исраил Аллаһы Раббыға бағышлап ҡорам төҙөргә ниәтләгәйне+. 8Ләкин Раббы атайым Дауытҡа: «Күңелеңдә Миңә атап ҡорам төҙөргә теләгең бар. Был бик яҡшы. 9Әммә был ҡорамды Миңә һин түгел, ә һинән тыуған улың төҙөр», – тип әйткән+. 10Раббы Үҙенең әйткәнен бойомға ашырҙы: мин атайым Дауыттың вариҫы булдым, Раббының һүҙе буйынса, Исраил тәхетенә ултырҙым һәм Исраил Аллаһы Раббыға бағышлап ҡорам һалдым+. 11Шунда Уның Исраил халҡы менән төҙөгән Килешеүе һалынған һандыҡты урынлаштырҙым.

Сөләймәндең доғаһы

(3 Бат 8:22-53)

12•Артабан Сөләймән Раббының ҡорбан усағы ҡаршыһында, Исраил йыйыны алдына баҫа ла ҡулдарын юғары күтәрә+. 13Ул баҡырҙан иңе-буйы биш терһәк, бейеклеге өс терһәк күтәрмә яһатып, уны ихатаның уртаһына ҡуйҙырған була һәм ошо мәлдә шуның өҫтөндә тора. Бөтә Исраил йыйыны алдына теҙләнеп, ҡулдарын күккә һона ла:

14– Эй Исраил Аллаһы Раббы! Күктә лә, ерҙә лә Һиңә тиң булырлыҡ башҡа бер алла ла юҡ, – ти. – Һиңә бөтөн булмышы менән бирелеп хаҡ юлыңдан йөрөгән ҡолдарыңа мәрхәмәтлеһең, улар менән төҙөгән килешеүгә тоғроһоң+. 15Үҙ телең менән ҡолоңа, атайым Дауытҡа, әйткән һүҙеңде бөгөн Үҙ ҡулың менән ғәмәлгә ашырҙың. 16Инде, йә Раббым, Исраил Аллаһы, ҡолоңа, атайым Дауытҡа, биргән тағы бер вәғәҙәңде үтәһәң ине. Уға: «Балаларың да һинең кеүек, Минең ҡанунымды үтәп, хаҡ юлымдан йөрөһә, Исраил тәхетендә нәҫелең өҙөлмәҫ», – тип әйткәйнең+. 17Эй Исраилдың Аллаһы Раббы, инде ҡолоң Дауытҡа әйткән һүҙең ғәмәлгә ашһа ине!+

18Ысынын ғына әйткәндә, Алла ер йөҙөндә, бәндәләр араһында йәшәй буламы? Күк һынлы күктең асманы ла һыйҙыра алмаған Һинең өсөн мин һалдырған ҡорам нимә инде!+
19Эй Раббым Аллам, ҡолоң ҡылған доғаға, уның үтенесенә илтифат ит! Ҡолоңдоң ялбарыуына һәм доғаһына ҡолаҡ һал! 20Күҙҙәрең көнө-төнө бында, «Исемем ошонда төйәкләнер!» тигән ҡорамда булһын ине. Ҡолоңдоң ошо урынға ҡарап ҡылған доғаһын ишетә күр+. 21Ошо урынға ҡарап доға ҡылған мин ҡолоңдоң һәм халҡың Исраилдың ялбарыуҙарын ишет. Күктәрҙән – Үҙ торлағыңдан – тороп ишет һәм ярлыҡа!

22Әгәр берәү яҡынына ҡарата гонаһ ҡылыуҙа ғәйепләнһә һәм ант итер өсөн ошо ҡорамға килһә, ҡорбан усағың алдында ғәйепһеҙмен тип ант итһә,+
23күктәрҙән ҡолаҡ һал да ҡолдарыңа хөкөмөңдө сығар: ғәйепленең ҡылғанын үҙенең башына төшөрөп язала, ғәйепһеҙҙең хаҡлығын күрһәт һәм хаҡлығының әжерен бир.

24Һиңә ҡарата эшләгән гонаһтары өсөн дошмандарынан еңелгәс, халҡың Исраил ҡабат Һиңә боролоп ҡайтһа, исемеңде әйтеп ялбарһа, ошо ҡорамда доға ҡылып, Һинең хозурыңда үтенһә,+
25күктәрҙән беҙҙе ишет тә халҡың Исраилдың гонаһын ярлыҡа һәм уларҙы ата-бабаларына һәм уларға Үҙең биргән илгә кире ҡайтар.

26Улар, Һиңә ҡаршы гонаһ ҡылған өсөн күк көпләнеп, ямғыр яумағанда, ошо урынға ҡарап доға ҡылһа, исемеңде атап ялбарһа, Һин уларҙы язалағанға күрә гонаһтарынан ваз кисһә,+
27ҡолдарың Исраил халҡына күктәрҙән тороп ҡолаҡ һал, уларҙың гонаһын ғәфү ит. Уларға тик шунан йөрөһөндәр өсөн тоғро юлды күрһәт, халҡыңа биләмә итеп биргән тупраҡҡа ямғыр яуҙыр+.

28Ерҙә ҡытлыҡ буламы, ҡырғын төшәме, ҡыуан елдәр иҫәме йәки үҫемлектәрҙе тут, саранча йә ҡорт баҫамы, үҙе биләгән ерҙәрҙән дошмандар ҡыҫырыҡлаймы, бәлә-ҡаза, сир-сырхау ябырыламы,+
29халҡыңдан берәйһе йәки бөтә Исраил Һиңә мөрәжәғәт итһә, һәр кем үҙ хәсрәтен әйтеп, әрнеп доға һәм ялбарыу менән ошо йортҡа табан ҡулдарын һонһа, 30Һин күктәрҙән – Үҙ торлағыңдан – тороп ишет һәм ярлыҡа. Һәр береһенә ҡылғандарына күрә бир, сөнки әҙәм балаларының күңелендәген бары тик Һин генә беләһең+. 31Һин Үҙең ата-бабаларыбыҙға биргән ошо тупраҡта ғүмерҙәренең ахырынаса улар Һинән ҡурҡып һәм хөрмәт итеп йәшәһен, тик Һинең юлыңдан йөрөһөн.

32Әгәр халҡың Исраилдан булмаған берәй сит кеше Һинең бөйөк исемең, көсөң һәм ҡөҙрәтең хаҡына алыҫ илдән килһә һәм ошо ҡорамға ҡарап доға ҡылһа,+
33Һин күктәрҙән – Үҙ торлағыңдан – тороп уға ҡолаҡ һал, бөтә үтенестәрен ғәмәл ҡыл. Донъялағы бар ҡәүемдәр, халҡың Исраил кеүек, Һинең исемеңде белһен, Һинән дәһшәтләнһен, мин төҙөгән ошо ҡорамдың Һинең исемеңә бағышланғанын белһен.

34Халҡың дошмандарына ҡаршы Һин күрһәткән юл менән һуғышҡа инһә һәм Һин Үҙең һайлап алған ошо ҡалаға, мин Һиңә бағышлап төҙөгән ҡорамға боролоп Һиңә доға ҡылһа, 35күктәрҙән уларҙың доғаларына һәм үтенестәренә ҡолаҡ һал һәм уларҙың яҡлаусыһы бул.

36Һиңә ҡаршы гонаһ ҡылһалар – ә гонаһ ҡылмаған бер кеше лә юҡтыр – һәм Һин асыуланып, уларҙы дошман ҡулына тапшырһаң, әсирлеккә алыусылар уларҙы үҙҙәренең алыҫмы-яҡынмы иленә алып китһә,+
37улар унда, үҙҙәре әсирлектә йәшәгән илдә, бөтөн йөрәктән тәүбәгә килһәләр, Һиңә ялбарып: «Гонаһ ҡылдыҡ, юлдан яҙҙыҡ, яуызлыҡ эшләнек», – тиһәләр,+
38үҙҙәре әсир булған илдә ата-бабаларына Һин биргән ерҙәр, Һин һайлаған ҡала, Һинең исемеңә бағышлап мин төҙөткән йорт яғына ҡарап, Һиңә ысын күңелдән һәм бөтә йөрәктән боролоп, доға ҡылһалар,+
39Һин күктәрҙән – Үҙ торлағыңдан – уларҙың доғаһын һәм ялбарыуын ишет тә уларҙың яҡлаусыһы бул, Һинең алда ҡылған гонаһтарын ярлыҡа.

40Инде, эй Аллам, ошо урында уҡылған доғаларға күҙҙәрең асыҡ, ҡолаҡтарың һиҙгер булһа ине+.

41Ә хәҙер сыҡ, Раббы Алла,

Үҙеңдең тыныс-имен урыныңа кил,

Ҡөҙрәтең билдәһе булған һандыҡ менән бергә кил.

Ҡаһиндарың, Раббым Аллам,

Ҡотҡарылыу кейеменә төрөнһөндәр,

Тоғроларың Һинең игелегеңә һөйөнһөн+.

42Раббым Аллам!

Үҙеңдең мәсихеңдән йөҙөңдө борма,

Ҡолоң Дауытҡа күрһәткән мөхәббәтеңде онотма+.

7

Ете көнлөк байрам

(3 Бат 8:62-66)

7^1•Сөләймән доғаны тамамлағас, күктән ут төшә, тотош яндырыу һәм башҡа ҡорбандарҙы ялмай. Раббының шөһрәте ҡорамды тултыра+. 2Ҡаһиндар Раббы ҡорамына инә алмай, сөнки уға Раббы шөһрәте тула. 3Барлыҡ исраилдар, ут төшкәнен һәм ҡорам өҫтөндәге Раббының шөһрәтен күреп, йөҙтүбән ергә ҡаплана һәм:

«Ул игелекле,

Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек», –

тип Раббыға маҡтау яуҙыра+.

4Батша һәм бөтә халыҡ Раббы хозурында ҡорбан сала. 5Сөләймән батша егерме ике мең баш үгеҙ, йөҙ егерме мең һарыҡ тәкәһен ҡорбан ҡыла. Шулай итеп, батша һәм бөтә халыҡ Алла йортон изгеләндерә.
6Ҡаһиндар үҙ урындарын ала. Левиҙәр, Дауыт батшаның Раббыны маҡтау өсөн яһаттырған һәм «Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек!» тип мәҙхиә йырлағанда ҡуллана торған уйын ҡоралдарын күтәреп, ҡаһиндарҙың эргәһендә үҙ урындарына тора. Ҡаһиндар, левиҙәр ҡаршыһында баҫып, борғо ҡысҡырта, барлыҡ исраилдар аяғүрә тора.

7Сөләймән Раббы йорто алдындағы ихатаның урта өлөшөн изгеләндереп, тотош яндырыу ҡорбанын, татыулыҡ ҡорбанының эс майын ошонда тәҡдим итә, сөнки ул яһатҡан баҡыр ҡорбан усағы тотош яндырыу ҡорбанын, икмәк саҙаҡаһын һәм эс майын һыйҙырып бөтә алмай+. 8Сөләймән менән бергә бөтә Исраил – Лево-Хамаҫтан алып Мысыр сигендәге йылғаға тиклем йәшәгән барса халыҡ – ҙур йыйын булып ете көн байрам итә+. 9Ете көн буйы ҡорбан усағын изгеләндергәндән һуң, тағы ете көн Ҡыуыш байрамын билдәләйҙәр, ә һигеҙенсе көндө изге йыйын үткәрәләр. 10Етенсе айҙың егерме өсөнсө көнөндә Сөләймән халыҡты өйҙәренә ҡайтарып ебәрә. Улар Раббының Дауыт менән Сөләймәнгә, Үҙенең халҡы Исраилға күрһәткән бөтә яҡшылыҡтарына һөйөнөп, бик ҡәнәғәт булып тарала.

Раббының Сөләймәнгә яңынан күренеүе

(3 Бат 9:1-9)

11•Сөләймән Раббы ҡорамы менән батша һарайын төҙөтөп бөтә, ниәт иткәндең барыһын да уңышлы бойомға ашыра. 12Төнөн уға Раббы күренә һәм былай ти:

– Мин һинең доғаңды ишеттем, был урынды Үҙемә ҡорбан килтерә торған йорт итеп һайланым+. 13Әгәр Мин күкте бикләп, ямғыр яуҙырмаһам, әгәр саранчаларға ер йөҙөндәге бөтә нәмәне ашап бөтөргә бойорһам йәки халҡыма үләт ҡырғыны һалһам,+
14Минең исемем менән аталған халҡым, ғәйебен танып, буйһонһа, яман юлдарын ташлап, Миңә ынтылһа, Мин асмандан уларҙы ишетермен дә гонаһтарын ярлыҡармын, илдәрен сәләмәтләндерермен+. 15Бынан ары ошо урында ҡылынған доғаларға күҙем дә, ҡолағым да һәр ваҡыт иғтибарлы булыр+. 16Инде, исемем мәңге ошонда булһын, тип был ҡорамды һайлап изгеләндерҙем. Минең күҙҙәрем һәм йөрәгем һәр ваҡыт бында булыр+. 17Һин дә атайың Дауыт кеүек Минең юлымдан йөрөһәң, барыһын да Мин бойорғанса эшләһәң, ҡағиҙәләрем һәм күрһәтмәләремде ғәмәл ҡылһаң, 18атайың Дауытҡа: «Һинең нәҫелеңдән Исраилға хакимлыҡ иткән ир заты өҙөлмәҫ», – тип биргән һүҙемде тотоп, батшалығыңды тотороҡло ҡылырмын+. 19Әгәр ҙә һеҙ Мин һеҙгә биргән бойороҡ һәм күрһәтмәләрҙән тайпылып, баш тартһағыҙ, сит илаһтарға хеҙмәт итә, уларға табына башлаһағыҙ, 20Үҙем биргән тупраҡтан Исраилды йолҡоп ташлармын; исемемә бағышланып, Мин изгеләштергән был ҡорамдан ваз кисермен һәм, бөтә халыҡтар алдында уны мәсхәрәгә ҡалдырып, ғибрәткә әйләндерермен+. 21Әле бейек булып торған ошо ҡорам янынан үткән һәр кем, аптырап һәм ҡурҡып: «Раббы ниңә был илде һәм ҡорамды шул хәлгә ҡалдырҙы икән?» – тип әйтеп ҡуйыр+. 22Уларға: «Ата-бабаларының Аллаһынан, Мысыр еренән алып сыҡҡан Раббынан баш тартып, башҡа илаһтарға эйәрҙеләр, шуларға табындылар һәм хеҙмәт иттеләр. Бына шуның өсөн Раббы уларға бөтә был бәлә-ҡазаларҙы күндерҙе», – тип яуап бирерҙәр.

8

Сөләймән батшаның башҡа ғәмәлдәре

(3 Бат 9:10-28)

8^1•Сөләймән егерме йыл буйы Раббы ҡорамын һәм үҙ һарайын төҙөй+. 2Ул Хирам батша биргән ҡалаларҙы ла төҙөкләндерә һәм уларға Исраил халҡын төйәкләндерә. 3Шунан Сөләймән Хамаҫ-Соваға ҡаршы яу асып, уны ҡулға төшөрә. 4Сүллектә Тадмор ҡалаһын һәм Хамаҫта кәрәк-яраҡ һаҡлай торған келәт ҡәлғәләр төҙөтөп бөтөрә. 5Ул Үрге Бейт-Хорон менән Түбәнге Бейт-Хоронды ҡайтанан ҡора, уларҙы диуарҙар менән уратылған, бикле ҡапҡалы ҡәлғә-ҡалаларға әйләндерә+. 6Бағалаҫты төҙөкләндерә, шулай уҡ кәрәк-яраҡ һаҡлай торған келәттәр, яу арбалары менән аттар тора торған бөтә ҡалаларҙы һалдыра. Йәрүсәлимдә һәм Ливанда, үҙе хакимлыҡ иткән бөтә ерҙә, нимә теләй, шуларҙы тотош төҙөтөп бөтә.

7Илдә исраилдарҙан булмаған башҡа халыҡтар – хитти, әмөри, перизи, хиууи һәм йевусиҙәр тоҡомона килгәндә, 8Сөләймән исраилдар ҡырып бөтмәгән һәм илдә ҡалған был халыҡтарҙың тоҡомдарын мәжбүри эшселәр итә. Был хәл бөгөнгө көнгә тиклем шулай. 9Ә исраилдарҙы Сөләймән ҡолға әйләндермәй. Улар батшаға һуғышсылар, ғәскәр башлыҡтары, яу арбаларында һәм атлы ғәскәрендә башлыҡ булараҡ хеҙмәт итә+. 10Сөләймән батшаның халыҡҡа етәкселек итеү өсөн ике йөҙ илле мөдире була. 11Ә фирғәүен ҡыҙын Сөләймән Дауыт ҡалаһынан уның өсөн махсус һалдырған һарайға күсерә. Ул былай ти:

– Минең ҡатыным Исраил батшаһы Дауыттың һарайында йәшәргә тейеш түгел, сөнки был урын изге, унда Раббының һандығы ингәйне+.

12Шул осорҙа Сөләймән ҡорамдың айуаны ҡаршыһында төҙөткән ҡорбан усағында Раббыға тотош яндырыу ҡорбаны килтерә башлай+. 13Быны ул көндәлек ҡағиҙә буйынса, Мусаның күрһәтмәләренә ярашлы, шәмбе көндәрендә, Яңы ай байрамдарында, йыл эсендәге өс байрамда – Сөсө икмәк, Аҙналар, Ҡыуыш байрамдарында килтерер була+. 14Атаһы Дауыттың бойороғона ярашлы, ул, ҡаһиндарҙың төркөмдәрен хеҙмәттәренә күрә, һәр көндөң ҡағиҙәһе буйынса ҡаһиндарға ярҙам итеү һәм Раббыға маҡтау яуҙырыу өсөн, левиҙәрҙе вазифаларына күрә һәм ҡапҡа һаҡлаусыларҙы төркөмдәренә күрә тәғәйенләп сыға. Сөнки Алла бәндәһе Дауыт шулай бойорған була+. 15Батшаның ҡаһиндар менән левиҙәр тураһындағы, шулай уҡ хазиналарға һәм теләһә ниндәй башҡа эшкә ҡағылышлы күрһәтмәләре һис тайпылышһыҙ үтәлә. 16Раббы ҡорамына нигеҙ һалғандан алып уны төҙөп бөткәнгә тиклем, Сөләймәндең барлыҡ эше шулай ойошторолған була.

Шулай итеп, Раббы ҡорамын төҙөү тамамлана.

17Шунан Сөләймән диңгеҙ буйына, Эдом ерендәге Ғәсйон-Ғәвәр һәм Элаҫ ҡалаларына юл тота+. 18Хирам үҙенең тәжрибәле диңгеҙселәре менән бергә Сөләймәнгә караптар ебәрә. Улар, Сөләймәндең кешеләре менән Офирға барып, Сөләймән батшаға дүрт йөҙ илле талант алтын алып ҡайтып бирә+.

9

Шева батшабикәһенең Сөләймәнгә килеүе

(3 Бат 10:1-13)

9^1•Шева батшабикәһе Сөләймән тураһында ишетеп, уны табышмаҡтар менән һынарға килә. Ул бик күп ярандары оҙатыуында Йәрүсәлимгә килеп төшә; дөйәләре хуш еҫле май, ғәләмәт күп алтын, аҫылташтар артмаҡлаған була. Батшабикә Сөләймәнгә килә һәм үҙен ҡыҙыҡһындырған бөтә нәмәләр тураһында ла әңгәмәләшә+. 2Сөләймән уның бөтә һорауҙарына ла яуап бирә. Батша белмәгән һәм аңлатып бирә алмаған бер генә нәмә лә булмай. 3Шева батшабикәһе Сөләймәндең аҡылын, һалдырған һарайын, 4табынындағы зиннәтле ризыҡтарҙы, ярандарының ни рәүешле ултырыуын, матур итеп кейенгән хеҙмәтселәренең һәм шарап ҡойоусыларының үҙҙәрен тотошон, Раббы ҡорамында килтерелгән тотош яндырыу ҡорбандарын күреп, һушы-аҡылы китә.

5– Һинең ҡылған ғәмәлдәрең һәм зирәк аҡылың тураһында үҙ илемдә ишеткәндәрем дөрөҫ булып сыҡты, – ти ул батшаға. – 6Килеп үҙ күҙҙәрем менән күргәнгә тиклем, был хәбәрҙәргә бик ышанып та етмәгәйнем. Баҡһаң, миңә һинең тәрән аҡылың тураһында яртыһын да һөйләмәгәндәр икән. Һин мин ишеткәндәгегә ҡарағанда күпкә өҫтөнөрәк тораһың икән. 7Ҡайһылай бәхетле һинең кешеләрең, был хеҙмәтселәрең! Улар гелән яныңда булып, бөтә хикмәттәреңде ишетә-күрә йөрөйҙәр. 8Һиңә илтифат менән ҡараған, Үҙенең вәкиле сифатында һине Исраил тәхетенә ултыртҡан Аллаң Раббы мөбәрәк булһын! Һинең Аллаң Исраилға булған мөхәббәте хаҡына, уны мәңге ҡаҡшамаҫ итеү теләге менән, уға хаҡ хөкөм ҡылһын, ғәҙеллекте яҡлаһын тип, һине уның өҫтөнән батша итеп ҡуйған+.

9Шева батшабикәһе Сөләймәнгә йөҙ егерме талант алтын, күп итеп хуш еҫле май, аҫылташтар алып килгән була. Ул батшаға бүләк иткән кеүек еҫле майҙарҙың Исраилға быға тиклем бер ваҡытта ла килтерелгәне булмай.

10Хирамдың хеҙмәтселәре Сөләймәндең хеҙмәтселәре менән Офирҙан алтын ғына түгел, затлы ағас, аҫыл таштар ҙа алып ҡайта+. 11Батша был затлы ағастан Раббы ҡорамына һәм дә батша һарайына баҫҡыстар, йырсылар өсөн арфа һәм лиралар яһата. Йәһүҙә ерендә ошоғаса быға оҡшаш бер ни күрелгәне булмай.

12Сөләймән батша, Шева батшабикәһенең бүләктәренә яуап итеп, уның йәне нимә теләй, шуларҙың барыһын да бирә. Ул бүләктәр Шева батшабикәһе алып килгәндән күпкә артығыраҡ була. Шунан һуң батшабикә хеҙмәтселәре менән үҙ иленә ҡайтып китә.

Сөләймәндең байлығы

(3 Бат 10:14-29; 2 Йыл 1:14-17)

13•Йыл һайын Сөләймәнгә алты йөҙ алтмыш алты талант алтын килеп тора. 14Бынан тыш һатыусылар һәм сауҙагәрҙәр, Ғәрәбстан ерендәге бөтә батшалар һәм Исраилдың өлкә башлыҡтары ла Сөләймәнгә алтын-көмөш килтереп тора. 15Сөләймән батша ике йөҙ ҙур ҡалҡан яһата һәм уларҙың һәр береһен алты йөҙ шекел сүкелгән алтын менән көпләтә. 16Бынан башҡа һәр береһенә өсәр йөҙ шекел сүкелгән алтын тотоноп, өс йөҙ бәләкәйерәк ҡалҡан эшләтә. Батша был ҡалҡандарҙы «Ливан урманы йорто» тип аталған һарайға ҡуя+. 17Шулай уҡ батша фил һөйәгенән ҙур тәхет яһата һәм уны саф алтын менән көпләтә. 18Тәхеттең баҫҡыстары алтау, аяҡ ҡуйыр өсөн тәхеткә алтын эскәмйә беркетелгән. Ултырғысының ике яғында терһәк ҡуйғыс бар, терһәк ҡуйғыстар янында берәр арыҫлан һыны ҡуйылған. 19Һәр бер баҫҡыстың ике яғында берәр арыҫлан һыны булып, тәхеттең алты баҫҡысында йәмғеһе ун ике арыҫлан тора. Бер генә батшалыҡта ла бындай тәхеттең булғаны булмай.

20Сөләймән батшаның бөтә туҫтаҡтары алтындан, «Ливан урманы йорто» тип аталған һарайындағы һауыттарҙың барыһы ла саф алтындан була. Сөләймән заманында көмөш ҡәҙерһеҙ бер нәмәгә әйләнә. 21Батшаның караптары Хирам хеҙмәтселәре менән Таршишҡа йөрөп, өс йылға бер тапҡыр алтын, көмөш, фил һөйәге, маймылдар һәм тауис ҡоштар алып ҡайта торған була+.

22Сөләймән үҙенең байлығы һәм аҡылы менән донъялағы бөтә батшаларҙан да өҫтөнөрәк була+. 23Сөләймәндең зиһененә Алла иңдергән аҡылды тыңлар өсөн ерҙәге бөтә батшалар уны күрергә атлығып тора+. 24Уларҙың һәр ҡайһыһы бүләк итеп көмөш һәм алтын һауыттар, кейем-һалым, ҡорал һәм хуш еҫле майҙар, аттар һәм ҡасырҙар килтерер була, йылдың-йылына был шулай дауам итә. 25Сөләймәндең аттар һәм яу арбалары ҡуя торған дүрт мең аҙбары, ун ике мең һыбайлыһы була; ул уларҙы арбалы ҡалаларға һәм үҙе янына Йәрүсәлимдә урынлаштыра+. 26Ул Евфрат йылғаһынан алып пелешти еренәсә, Мысыр сигенә тиклем булған бөтә батшалар өҫтөнән хакимлыҡ итә+. 27Сөләймән батшалыҡ иткән осорҙа Йәрүсәлимдә көмөш ябай бер таш кеүек кенә булып ҡала. Кедр ағасы иһә Шефелала үҫкән ҡырағай инжир ағасы һымаҡ күп була. 28Аттарҙы Сөләймәнгә Мысырҙан һәм башҡа яҡтарҙан килтерәләр+.

Сөләймәндең вафаты

(3 Бат 11:41-43)

29•Сөләймән батшалыҡ иткән замандарҙа булған башҡа хәлдәр, тәүгеһенән алып һуңғыһына тиклем, Наҫан пәйғәмбәр яҙмаларында, Шило Ахияһының күрәҙәләре һәм Ғиддо әүлиәнең Неват улы Яровғамға ҡағылышлы күренмештәре теркәлгән яҙмаларҙа һүрәтләнә. 30Сөләймән Йәрүсәлимдә бөтә Исраилға ҡырҡ йыл буйы батшалыҡ итә. 31Сөләймән вафат булып, ата-бабалары хозурына күскәс, атаһы Дауыт ҡалаһында ерләнә. Уның урынына тәхеткә улы Рехавғам ултыра.

10

Исраилдарҙың Рехавғамға ҡаршы сығыуы

(3 Бат 12:1-24)

10^1•Рехавғам Шәхәмгә юллана, сөнки бөтә исраилдар уны үҙҙәренең батшаһы тип иғлан итер өсөн шунда йыйылған була+. 2Был хәбәрҙе ишетеп, Сөләймән батшанан ҡасып киткән һәм Мысырҙа йәшәгән Яровғам Неват улы ҡайтып төшә+. 3Исраилдар, кеше ебәреп, Яровғамды саҡырып алалар. Шунан Яровғам менән бөтә исраилдар бергә Рехавғам янына килеп былай тиҙәр:

4– Атайың яурындарыбыҙға ауыр йөк һалды. Инде һин михнәтебеҙҙе еңеләйт, беҙҙе ҡалыптан ҡотҡар, шул сағында беҙ һиңә хеҙмәт итербеҙ+.

5– Әлегә ҡайтығыҙ, – ти Рехавғам уларға. – Өс көндән килерһегеҙ.

Халыҡ тарала. 6Рехавғам батша атаһы Сөләймән иҫән саҡта уға хеҙмәт иткән аҡһаҡалдарҙан:

– Ниндәй кәңәш бирерһегеҙ, был халыҡҡа нисек яуап ҡайтарырға? – тип һорай.

7Аҡһаҡалдар уға:

– Әгәр һин был халыҡҡа һәйбәт булһаң, уларға ярай алһаң, яҡшы һүҙеңде йәлләмәһәң, улар ғүмер буйы һинең ҡолоң булыр, – ти.

8Әммә Рехавғам аҡһаҡалдарҙың кәңәшенә ҡолаҡ һалмай һәм үҙе менән бергә үҫкән, әле янында булған ҡорҙаштары менән кәңәшләшә. 9Батша уларҙан:

– «Атайың яурындарыбыҙға һалған ауыр йөктө еңеләйт», – тигән был халыҡҡа нисек яуап ҡайтарайым? Һеҙ ниндәй кәңәш бирерһегеҙ? – тип һорай.

10Ҡорҙаштары уға:

– «Атайың яурындарыбыҙға ауыр йөк һалды, инде һин уны еңеләйт», – тигәндәргә: «Минең сәтәкәй бармағым атайымдың биленән йыуаныраҡ.

11Әгәр атайым һалған йөк ауыр булһа,
Мин уны тағы ла арттырырмын,
Атайым һеҙҙе сыбыртҡы менән ярған булһа,
Мин ҡамсы менән ҡайыҙлармын», –

тип әйтергә кәңәш бирә.

12Батшаның: «Өс көндән килерһегеҙ», – тигән һүҙе буйынса, Яровғам менән бөтә халыҡ өс көндән һуң Рехавғамға бара. 13-14Рехавғам батша аҡһаҡалдарҙың кәңәшен һанға һуҡмайынса, ҡорҙаштары әйткәнсә:

– Әгәр атайым һалған йөк ауыр булһа, мин уны тағы ла арттырырмын. Атайым һеҙҙе сыбыртҡы менән ярған булһа, мин ҡамсы менән ҡайыҙлармын, – тип ҡырыҫ һөйләшә.

15Батша халыҡҡа ҡолаҡ һалмай, сөнки Алла ихтыяры менән шулай булырға тейеш була. Раббының Неват улы Яровғамға Шило Ахияһы аша еткергән һүҙе бойомға ашһын өсөн шулай була+.

16Батшаның халыҡты тыңламағанын күргәс, бөтә исраилдар уға:

– Дауыт менән ниндәй уртаҡлығыбыҙ бар беҙҙең? Ишай улының биләмәһендә беҙҙең өлөшөбөҙ юҡ! Эй Исраил халҡы, әйҙәгеҙ, таралышайыҡ! Дауыт нәҫеле инде үҙ йортона ғына ҡараһын! – тиҙәр ҙә барыһы ла өйҙәренә ҡайтып китәләр+.

17Рехавғам Йәһүҙә ҡалаларында йәшәгән исраилдарға ғына батша булып ҡала.

18Рехавғам батша мәжбүри эшләүселәр өҫтөнән күҙәтсе булған Һадорамды ебәргәс, исраилдар уны таш бәреп үлтерә. Рехавғам тиҙ генә яу арбаһына менеп ултырып, Йәрүсәлимгә ҡасып өлгөрә+. 19Әлегәсә Исраилдың төньяҡ ырыуҙары Дауыт йортона буйһонмай.

11

Шемағъяһтың пәйғәмбәрлек ҡылыуы

11^1Йәрүсәлимгә ҡайтҡас, Рехавғам Йәһүҙә һәм Бинйәмин ырыуҙарынан йөҙ һикһән мең һайланма яугир туплай. Улар Исраилға яу менән барырға һәм Рехавғамға батшалыҡты ҡайтарып бирергә тейеш була. 2Ләкин Алла бәндәһе Шемағъяһҡа Раббы былай тип белдерә:+

3– Йәһүҙә батшаһы Сөләймән улы Рехавғамға, Йәһүҙәлә йәшәгән бөтә исраилдарға һәм Бинйәмин ырыуына әйт, 4Раббы былай ти: «Туғандарығыҙға ҡаршы һуғышҡа бармағыҙ, өйҙәрегеҙгә таралышығыҙ, сөнки һуңғы ваҡиғалар Минең ихтыярым буйынса эшләнде».

Улар Раббы әйткәнде тыңлай, кире борола, Яровғамға ҡаршы бармай.

Йәһүҙә батшаһы Рехавғам

5Рехавғам Йәрүсәлимдә йәшәй. Ул Йәһүҙәләге ҡалаларҙы диуарҙар менән ураттыра+. 6Бейт-Ләхәм менән Ғетамды, Теҡоғаны, 7Бейт-Сур, Сохо, Ғадулламды, 8Ғаҫ, Мареша, Зифты, 9Адораим, Лахиш, Ғазыҡаны, 10Сорға, Айялон һәм Хевронды – Йәһүҙә менән Бинйәмин ырыуҙарына ҡараған ҡалаларҙың барсаһын нығыттыра. 11Ул ҡәлғәләрҙе нығыта, уларға мөдирҙәр ҡуйып сыға, ашлыҡ, зәйтүн майы һәм шарап һаҡлағыстар яһата. 12Һәр ҡаланы ҡалҡан һәм һөңгөләр менән тәьмин итә, уларҙы бик ныҡ нығыта. Йәһүҙәләр һәм бинйәминдәр уның ҡул аҫтында ҡала.

13Исраил ерендәге ҡаһиндар менән левиҙәр барлыҡ төбәктәрҙән уның эргәһенә ағыла. 14Левиҙәр, үҙҙәренең көтөүлек ерҙәрен һәм мөлкәттәрен ташлап, Йәһүҙәгә һәм Йәрүсәлимгә күсенә, сөнки Яровғам да, улдары ла уларға Раббының ҡаһиндары сифатында хеҙмәт итергә юл ҡуймай+. 15Яровғам табыныу ҡалҡыулыҡтарына үҙ ҡаһиндарын тәғәйенләй. Улар Яровғам яһаттырған кәзә тәкәһе, башмаҡ һындарына табына+. 16Левиҙәр артынса Исраил ырыуҙарынан Исраил Аллаһы Раббыға бөтөн йөрәктән хеҙмәт итергә ынтылғандар, ата-бабаларының Аллаһы Раббыға ҡорбан килтерергә тип, Йәрүсәлимгә ағыла. 17Улар Йәһүҙә батшалығын нығыта һәм өс йыл буйы Сөләймән улы Рехавғам яҡлы була, сөнки ошо өс йыл буйы улар Дауыт менән Сөләймән юлынан тайпылмайҙар.

18Рехавғам Дауыт улы Йеримоҫтың ҡыҙы Махалаҫҡа өйләнә. Махалаҫтың әсәһе Авиһаил иһә Ишай улы Әлиавтың ҡыҙы була+. 19Махалаҫ уға Йеғуш, Шемаръяһ, Заһам исемле өс ул табып бирә. 20Артабан Рехавғам Авшалом ҡыҙы Мағаханы ала, ул иһә Авияһты, Ғаттайҙы, Зизаны, Шеломиҫты табып бирә. 21Рехавғам бөтә ҡатындары һәм йәриәләренә ҡарағанда ла Авшалом ҡыҙы Мағаханы нығыраҡ ярата. Уның ун һигеҙ ҡатыны менән алтмыш йәриәһе булып, уларҙан тыуған егерме һигеҙ улы менән алтмыш ҡыҙы була. 22Рехавғам Мағаханан тыуған улы Авияһты, һуңынан батша итеү ниәте менән, бөтә ағай-ҡустылары өҫтөнән түрә итеп ҡуя+. 23Ул бик уйлап эш итә, бөтә улдарын Йәһүҙә һәм Бинйәмин ерҙәрендәге нығытылған ҡалаларға ебәреп бөтә, муллыҡта йәшәүҙәрен хәстәрләй һәм бик күп ҡатын алып бирә.

12

Йәһүҙәгә Шишаҡтың һөжүм итеүе

(3 Бат 14:21-31)

12^1•Батшалығы көсәйеп, үҙе тәхеттә нығынып киткәс, Рехавғам һәм уның менән бергә бөтә Исраил халҡы Раббы ҡанунын ташлай. 2Улар Раббыға тоғролоҡ һаҡламағанға күрә, Рехавғамдың батшалыҡ итеүенең бишенсе йылында, Мысыр батшаһы Шишаҡ Йәрүсәлимгә һөжүм итә+. 3Шишаҡтың бер мең ике йөҙ яу арбаһы, алтмыш мең һыбайлыһы була, ә уның менән бергә Мысырҙан килгән ливиялыларҙың, суккиҙарҙың, куштарҙың иҫәбе-һаны булмай. 4Шишаҡ, Йәһүҙәнең нығытылған ҡалаларын ҡулға төшөргәс, Йәрүсәлимгә юл тота+.

5Шул сағында Шишаҡтан ҡасып, Йәрүсәлимдә йыйылған Йәһүҙә башлыҡтары менән Рехавғам янына Шемағъяһ пәйғәмбәр килә лә:

– Раббы былай ти: «Һеҙ Мине ташланығыҙ, шуның өсөн Мин һеҙҙе ташлайым, Шишаҡ ҡулына тапшырам», – тип белдерә+.

6Исраил башлыҡтары һәм батша үҙҙәренең ғәйебен танып:

– Раббы ғәҙел! – тиҙәр+.

7Раббы уларҙың ғәйептәрен танығанын күргәс, Шемағъяһҡа Үҙенең һүҙен еткерә: «Улар ғәйептәрен таныны, шуның өсөн уларҙы ҡырыуҙан тыйылам, тиҙҙән ҡотолоу ебәрермен. Йәрүсәлимгә асыуымды Шишаҡ ҡулы аша түкмәҫмен. 8Әммә, Миңә хеҙмәт итеү менән ерҙәге батшаларға хеҙмәт итеү араһындағы айырманы аңлаһындар өсөн, улар Шишаҡҡа хеҙмәтсе булыр».

9Мысыр батшаһы Шишаҡ Йәрүсәлимде яулап ала. Шунан һуң ул Раббы ҡорамындағы, батша һарайындағы хазиналарҙы талай, бөтә нәмәне, шул иҫәптән Сөләймән эшләткән алтын ҡалҡандарҙы ла алып китә+.

10Рехавғам батша улар урынына баҡыр ҡалҡандар яһата һәм батша һарайының ишектәрен һаҡлаған ҡарауыл башлыҡтары ҡарамағына тапшыра. 11Батша Раббы ҡорамына ингән һайын, һаҡсылар был ҡалҡандарҙы тотоп килә, аҙаҡтан йәнә һаҡсылар бүлмәһенә индереп ҡуя торған була. 12Рехавғам үҙенең ғәйебен танығас, Раббының асыуы уға төшмәй, уны бөтөнләйгә һәләк итмәй, сөнки Йәһүҙәлә яҡшы нәмәләр ҙә булған була бит+.

13•Шулай итеп, Рехавғам батша Йәрүсәлимдә нығына һәм хакимлыҡ итә. Ул тәхеткә ултырғанда ҡырҡ бер йәштә була. Раббы Үҙ исеме төйәкләнһен өсөн бөтөн Исраил ырыуҙары араһынан һайлап алған Йәрүсәлим ҡалаһында ул ун ете йыл батшалыҡ итә. Әсәһе Нағама ғаммон ҡыҙы була. 14Рехавғам, ысын йөрәктән Раббыға ынтылмаған өсөн, яуыз эштәр ҡыла.

15Рехавғамдың ҡылған ғәмәлдәре баштан алып аҙағына тиклем Шемағъяһ пәйғәмбәр менән Ғиддо әүлиәнең нәҫел шәжәрәләре индерелгән тарих китаптарында хикәйәләнә. Рехавғам менән Яровғам араһында туҡтауһыҙ һуғыш бара+. 16Рехавғам үлеп ата-бабалары хозурына күсә һәм Дауыт ҡалаһында ерләнә. Тәхеткә улы Авияһ ултыра.

13

Йәһүҙә батшаһы Авияһ

(3 Бат 15:1-7)

13^1•Яровғам Исраилға ун һигеҙенсе йыл батшалыҡ иткәндә, Йәһүҙә тәхетенә Авияһ ултыра. 2Ул Йәрүсәлимдә өс йыл батша була. Әсәһе – Гивғанан Уриилдың ҡыҙы Михаяһ.

Авияһ менән Яровғам араһында һуғыш ҡуба. 3Авияһ һайланма батырҙарҙан торған дүрт йөҙ мең кешелек ғәскәрен һуғышҡа индерә, ә Яровғам уға ҡаршы һигеҙ йөҙ мең һайланма яугирен сығара. 4Авияһ Әфраим таулығындағы Семараим тауының башына менеп баҫа ла былай ти:

– Яровғам, бөтә Исраил халҡы, тыңлағыҙ мине! 5Исраил Аллаһы Раббының Исраилға батшалыҡ итеүҙе Дауытҡа һәм уның нәҫеленә тоҙ килешеүе[*] буйынса мәңгелеккә биргәнен белмәйһегеҙме ни+? 6Әммә Дауыт улы Сөләймәндең ҡоло Яровғам Неват улы фетнә күтәрҙе, үҙ хакимына ҡаршы сыҡты+. 7Уның тирәһенә буш боғаҙҙар, нәфселе бәндәләр тупланды һәм Сөләймән улы Рехавғамды еңде. Рехавғам, йәш һәм йомшаҡ ихтыярлы булғанлыҡтан, уларға ҡаршы тора алманы. 8Әле килеп һеҙ Раббы Дауыт нәҫеле ҡулына тапшырған батшалыҡҡа ҡаршы тормаҡ булаһығыҙ, йәнәһе, һеҙ күмәк, йәнәһе, һеҙҙең Яровғам алла тип яһап биргән алтын башмаҡтарығыҙ бар+. 9Раббы ҡаһиндары булған Һарун улдары менән левиҙәрҙе ҡыуып, сит халыҡтар һымаҡ үҙегеҙгә ҡаһиндар билдәләп ҡуйҙығыҙ түгелме ни? Бер үгеҙ башмаҡ менән ете һарыҡ тәкәһе килтереп, үҙен ҡаһин хеҙмәтенә бағышларға теләгән һәр бер кеше һеҙҙә ялған аллаларҙың ҡаһины була ала+.

10Ә беҙгә килгәндә, беҙҙең Аллабыҙ – Раббы! Беҙ Унан баш тартманыҡ. Раббыға хеҙмәт итеүсе ҡаһиндар – Һарун улдары, левиҙәр ҙә үҙ вазифаларын башҡара. 11Улар көн дә иртәле-кисле тотош яндырыу ҡорбандары яндыра, хуш еҫ төтәтә, пак өҫтәлгә изге икмәктәрҙе теҙеп һала, кис һайын алтын шәмдәлдең майшәмдәрен тоҡандыра, сөнки беҙ Аллабыҙ Раббының күрһәтмәләрен үтәйбеҙ, ә һеҙ Уны ташланығыҙ. 12Бына, юлбашсыбыҙ Алла беҙҙең менән. Уның ҡаһиндары борғолар ҡысҡыртып һеҙгә ҡаршы һуғышҡа өндәргә әҙер тора. Исраилдар! Ата-бабаларығыҙҙың Аллаһы Раббыға ҡаршы һуғышмағыҙ, барыбер уңышҡа ирешә алмаҫһығыҙ!+

13Шул арала Яровғам уларҙың артынан йәшерен рәүештә бер төркөм һуғышсыларын ебәрә, үҙе йәһүҙиҙәрҙең ҡаршыһында тора, ә боҫҡон[*] уларҙың артынан төшә. 14Йәһүҙиҙәр арттарына боролоп ҡараһа, ни күрһен – алда ла яу, артта ла яу. Шунда улар Раббынан ярҙам һорап ялбара башлай. Ҡаһиндар борғоларын ҡысҡырта, 15йәһүҙиҙәр барыһы бергә һуғыш оранын ҡысҡыра һәм Алла Авияһ менән йәһүҙиҙәр алдында Яровғамды һәм бөтә исраилдарҙы ҡырып һала. 16Исраилдар йәһүҙиҙәрҙән ҡаса башлай, Алла уларҙы йәһүҙиҙәр ҡулына тапшыра. 17Авияһ үҙенең ғәскәре менән уларҙы тар-мар итә: исраилдарҙың һайланма биш йөҙ мең яугире үлтерелә. 18Шул саҡта исраилдар буйһонорға мәжбүр була, ә ата-бабаларының Аллаһы Раббыға ышаныс бағлаған йәһүҙиҙәр еңә. 19Авияһ Яровғамды эҙәрлекләп ҡыуа төшә һәм уның ҡалаларын – Бейт-Илде, Йешананы, Ғәфронды улар тирәһендәге ауылдары менән бергә ҡулға төшөрә. 20Авияһ заманында Яровғам башҡаса ҡеүәтен туплай алмай. Раббы уның йәнен ала һәм ул вафат була+.

21Авияһ иһә көсәйгәндән-көсәйә бара. Ул ун дүрт ҡатын ала, егерме ике улы менән ун алты ҡыҙы була.

22Авияһтың башҡа ғәмәлдәре, эш-ҡылыҡтары һәм әйткәндәре Ғиддо пәйғәмбәр яҙмаһында хикәйәләнә+.

14

14^1Авияһ үлеп, ата-бабалары хозурына күсә. Ул Дауыт ҡалаһында ерләнә. Урынына улы Аса батша була.

Йәһүҙә батшаһы Аса

(3 Бат 15:8-12)

Аса батшалыҡ иткән ун йылда илдә тыныслыҡ була. 2•Аса Аллаһы Раббы күҙендә яҡшы һәм дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡыла: 3ул сит илаһтарҙың ҡорбан усаҡтарын һәм табыныу ҡалҡыулыҡтарын юҡ иттерә, табыныу бағаналарын ваттыра, Ашераның ҡолғаларын ҡырҡтыра+. 4Ул йәһүҙиҙәргә ата-бабаларының Аллаһы Раббыға ынтылырға, ҡанун һәм бойороҡтарын үтәргә ҡуша; 5Йәһүҙә ҡалаларының бөтәһендә лә табыныу ҡалҡыулыҡтарын һәм хуш еҫ төтәтеү ҡорбан усаҡтарын юҡҡа сығарта. Аса заманында батшалыҡ именлектә көн итә. 6Илдә тыныслыҡ булған дәүерҙә ул Йәһүҙә ҡалаларын нығыта. Раббы уға тыныс тормош биргән өсөн, ул йылдарҙа һуғыштар булмай+. 7Аса йәһүҙиҙәргә былай ти:

– Әйҙәгеҙ, ҡалаларҙы төҙөйөк, уларҙы диуарҙар менән уратайыҡ, күҙәтеү манаралары, арҡыры биктәр менән бикләнә торған ҡапҡалар эшләйек. Бар күңелдән Аллабыҙ Раббыға ынтылғанға күрә, ил әле үҙебеҙҙеке. Беҙ Уға ынтылабыҙ, ә Ул беҙгә һәр яҡлап тыныс тормош бирә.

Шулай итеп, Йәһүҙә халҡы ҡалаларын төҙөкләндерә, эштәре уң була.

8Асаның Йәһүҙә ырыуынан ҡалҡан һәм һөңгө менән ҡоралланған өс йөҙ меңлек, Бинйәмин ырыуынан ҡалҡанлы һәм уҡ-һаҙаҡлы ике йөҙ һикһән меңлек ғәскәре булып, уларҙың барыһы ла ҡаһарман яугир була.

9Бына уларға ҡаршы өс йөҙ яу арбаһы булған бихисап ғәскәре менән Куш батшаһы Зерах яу аса. Ул Марешаға еткәс,+
10Аса уға ҡаршы сыға. Алышҡа әҙерләнеп, Мареша эргәһендәге Сефаҫа үҙәнендә теҙеләләр. 11Аса, Аллаһы Раббыға ялбарып, былай ти:

– Раббым! Көслөгә лә, көсһөҙгә лә ярҙам итеү Һинең генә ҡулыңдан килә. Аллабыҙ Раббы, зинһар, ярҙам ит беҙгә, беҙ тик Һиңә өмөтләнәбеҙ, Һинең исемең менән ошо тиклем ҙур сиреүгә ҡаршы сыҡтыҡ. Эй Раббым! Һин – беҙҙең Аллабыҙ: әҙәм затының Һинән өҫтөн сығыуына юл ҡуйма.

12Раббы Аса менән йәһүҙиҙәрҙең күҙе алдында куштарҙы тар-мар итә. Куштар ҡаса башлай. 13Аса үҙенең кешеләре менән уларҙы Герарға тиклем баҫтыра. Куштар ҡыйратыла, бер тере йән эйәһе лә ҡалмай, сөнки улар өҫтөнән Раббы һәм Уның ғәскәре еңеү яулай. Йәһүҙиҙәр бик күп яумал ала. 14Герар тирәһендәге ҡалаларҙа йәшәгән халыҡ Раббы дәһшәтенән ҡурҡып ҡалғанлыҡтан, йәһүҙиҙәр был ҡалаларҙы емереп, талап, бик күп яумал алып китә+. 15Малсыларҙың сатырҙарын да туҙҙырып, көтөү-көтөү ваҡ малдарын, дөйәләрен ҡыуып алып китәләр һәм Йәрүсәлимгә ҡайталар.

15

Аса индергән яңылыҡтар

(3 Бат 15:13-16)

15^1Ғодед улы Ғазаръяһҡа Алла Рухы иңә+. 2Ул Асаның ҡаршыһына сыға ла былай ти:

– Аса, йәһүҙиҙәр һәм бинйәминдәр, һәммәгеҙ мине тыңлағыҙ! Һеҙ Раббы менән булған саҡта Ул да һеҙҙең менән була. Әгәр Уны эҙләһәгеҙ, табырһығыҙ. Әгәр Уны ташлаһағыҙ, Ул да һеҙҙе ташлар+. 3Оҙаҡ йылдар Исраил халҡы хаҡ Аллаһыҙ, юл күрһәтеүсе ҡаһинһыҙ, ҡанунһыҙ йәшәне. 4Ләкин баштарына бәлә килгәс, улар Исраил Аллаһы Раббыға йөҙ борҙолар, Уны эҙләнеләр, һәм Раббы уларға табылды. 5Ул дәүерҙә юлға сығыу ҡурҡыныс ине, килгәнгә лә, киткәнгә лә именлек булманы, ерҙә йәшәгән бөтә халыҡтар ҡуҙғыны. 6Бер халыҡ икенсе халыҡты юҡ итте, бер ҡала икенсе ҡаланы емерҙе, сөнки Алла төрлө хәтәрҙәр менән уларҙы хафаға һалды+. 7Әммә һеҙ ныҡ булығыҙ. Беләктәрегеҙ талмаһын, сөнки ҡылған ғәмәлдәрегеҙ әжерһеҙ ҡалмаясаҡ+.

8Ғодед улы Ғазаръяһ пәйғәмбәрҙең ошо пәйғәмбәрлек һүҙҙәрен ишеткәс, Аса рухланып китә һәм бөтә Йәһүҙә менән Бинйәмин ерҙәрендәге, Әфраим таулығында үҙе яулап алған ҡалаларҙағы ерәнгес боттарҙы тотошлайы менән ҡыйрата, Раббы ҡорамының айуаны алдындағы Раббының ҡорбан усағын яңырта. 9Бөтә йәһүҙиҙәр менән бинйәминдәрҙе, улар менән бергә йәшәргә тип күсеп килгән әфраимдарҙы, менашшеларҙы һәм шимғондарҙы саҡыра – Аллаһы Раббы Аса менән икәнлеген күргәс, исраилдарҙың күбеһе уның яғына сыҡҡан була+.

10Асаның хакимлығының ун бишенсе йылында, йылдың өсөнсө айында Йәрүсәлимгә йыйылалар. 11Ошо көндө яумал малынан ете йөҙ баш эре малды, ете мең баш ваҡ малды Раббыға ҡорбан итәләр,+
12ата-бабаларының Аллаһы Раббыға бөтөн йөрәктән һәм бар булмыштары менән ынтылырға вәғәҙә итеп, килешеү төҙөйҙәр+. 13Ә Исраил Аллаһы Раббыға ынтылмағандар, оломо ул, кесеме, ир кешеме ул, ҡатын-ҡыҙмы, үлергә тейеш була+. 14Шау-гөр килеп, шат ауаздар сығарып, борғолар һәм мөгөҙҙәр өрөп, Раббыға ант бирәләр. 15Һәммә йәһүҙиҙәр ҡыуанышып, бөтә йөрәктән ант итәләр. Улар бар тырышлыҡтарын һалып, Уға ынтылалар һәм Раббы уларға Үҙен аса. Раббы уларға һәр яҡлап именлек бирә+.

16Ашера хөрмәтенә ерәнгес һын ҡуйҙырған өсөн Аса батша әсәһе Мағаханы батша әсәһе дәрәжәһенән мәхрүм итә һәм, был һынды тураҡлап, Ҡидрон үҙәнендә яндыра+. 17Исраилда табыныу ҡалҡыулыҡтары һаман элеккесә ҡала бирә, шулай ҙа Асаның йөрәге бөтә ғүмере буйы Аллаға тоғро була. 18Атаһы һәм үҙе Раббыға бағышланған алтын-көмөштө, һауыт-һабаны Алла йортона тапшыра. 19Асаның хакимлығының утыҙ бишенсе йылына тиклем һуғыштар булмай.

16

Аса менән Бағша араһындағы һуғыш

(3 Бат 15:17-24)

16^1•Аса хакимлығының утыҙ алтынсы йылында Исраил батшаһы Бағша Йәһүҙәгә һөжүм итә һәм, бер кем дә Йәһүҙә батшаһы Аса биләмәһенән сыға ла, унда инә лә алмаһын өсөн, Рама ҡәлғәһен нығытырға тотона. 2Аса, Раббы ҡорамында һәм батша һарайы хазинаһында булған алтын-көмөштө ала ла Дамаскта йәшәгән Арам батшаһы Бен-Һададҡа ебәрә. Уға былай тип әйтергә ҡуша:+

3«Минең менән һинең арала минең атайым менән һинең атайың араһындағы кеүек килешеү булһын. Бына мин һиңә алтын-көмөш ебәрәм. Ә һин Исраил батшаһы Бағша менән төҙөгән килешеүеңде өҙ – ул ғәскәрҙәрен минең ерҙәремдән сығарһын».

4Бен-Һадад Аса батшаның тәҡдимен тыңлай һәм үҙенең ғәскәр башлыҡтарын Исраил ҡалаларына ҡаршы яуға ебәрә. Улар Ғиййонды, Данды, Авел-Майимды һәм Нафтали ерендәге келәт ҡәлғәләрҙе баҫып ала. 5Был хаҡта ишеткәс, Бағша Раманы нығытыуҙан туҡтай һәм был эшен ташлап ҡуя. 6Ә Аса батша барса йәһүҙиҙәрҙе алып килеп, Бағша төҙөлөштә файҙаланған таштарҙы, бүрәнәләрҙе Раманан ташытып бөтөрә лә улар менән Гевағ һәм Миспа ҡалаларын нығыта.

7Шул осорҙа Ханани әүлиә Йәһүҙә батшаһы Асаға килеп, уға былай ти:

– Һин Аллаң Раббыға ышанмайынса, Арам батшаһына ышандың. Шуның өсөн, Арам батшаһының ғәскәре ҡулыңдан ысҡынды ла инде+. 8Куштар менән ливиялыларҙың ғәскәрҙәре ҡеүәтле, яу арбалары һәм һыбайлылары иҫәпһеҙ-һанһыҙ түгел инеме ни? Ләкин һин Раббыға ышанғас, Ул уларҙы һинең ҡулыңа тапшырғайны+. 9Раббы ер йөҙөндәге бар нәмәне күҙәтеп тора, Үҙенә тоғроларға көс-ҡеүәт бирә. Һин алйоттарса эш иттең. Бынан һуң башың һуғыштан сыҡмаясаҡ+.

10Аса әүлиәгә бик ныҡ асыулана һәм, ярһып, уны зинданға яптыра. Шул осорҙа ул ҡайһы бер башҡа кешеләрҙе лә ҡыйырһыта+.

11Асаның бөтә ғәмәлдәре башынан аҙағына тиклем Йәһүҙә һәм Исраил батшалары китабында яҙылған. 12Батшалыҡ итеүенең утыҙ туғыҙынсы йылында аяҡтары һыҙлаған Асаның хәле ныҡ ауырая. Әммә ауырыған саҡта ла ул Раббынан түгел, ә табиптарҙан ярҙам һорай. 13Аса батшалыҡ итеүенең ҡырҡ беренсе йылында вафат була һәм ата-бабалары хозурына күсә. 14Уны иҫән сағында үҙе өсөн Дауыт ҡалаһында ҡаяла уйҙырған төрбәгә ҡуялар. Уны төрлө хуш еҫле матдәләр, еҫле майҙар тултырылған ятаҡҡа һалалар, уның хөрмәтенә ҙур итеп усаҡ яндыралар.

17

Йәһүҙә батшаһы Йеһошафат

17^1Асанан һуң тәхеткә улы Йеһошафат ултыра һәм илде Исраилға ҡаршы торорлоҡ итеп көсәйтә. 2Ул Йәһүҙәнең бөтә нығытылған ҡалаларына ғәскәрҙәр ҡуя, Йәһүҙә еренә, атаһы Аса яулап алған Әфраим ҡалаларына һаҡсы ғәскәрҙәр урынлаштыра+. 3Раббы Йеһошафат менән була, сөнки ул боронғо бабаһы Дауыт башлап һалған юлдан тайпылмай, бәғелдәргә табынмай, 4ә атаһының Аллаһына ынтыла, Уның бойороҡтарын үтәй, исраилдарға эйәрмәй+. 5Раббы уның батшалығын нығыта. Бөтә йәһүҙиҙәр Йеһошафатҡа бүләктәр килтерә һәм ул бик бай һәм данлыҡлы була. 6Йеһошафат бөтөн күңелен биреп Раббы юлында йөрөргә тырыша. Ул Йәһүҙәнән табыныу ҡалҡыулыҡтарын да, Ашераға ҡуйылған ҡолғаларҙы ла юҡ итә.

7Батшалыҡ итеүенең өсөнсө йылында ул ярандары Бен-Хаил менән Ғовадъяһты, Зәкәрьяһ менән Неҫанилды, Михаяһты Йәһүҙә ҡалаларына халыҡты уҡытырға ебәрә. 8Улар менән бергә левиҙәр Шемағъяһ, Неҫанъяһ, Зевадъяһ, Ғасаһил, Шемирамоҫ, Йонаҫан, Адонияһ, Товияһ, Тов-Адонияһ, шулай уҡ ҡаһиндар Әлишамағ менән Йеһорам була. 9Улар Йәһүҙәлә Раббының ҡанун китабынан һабаҡ бирә. Йәһүҙәнең бөтә ҡалаларында халыҡты уҡытып йөрөйҙәр.

10Йәһүҙә тирәһендәге бөтә батшалыҡтарҙы Раббы дәһшәте биләп ала, шуға күрә улар Йеһошафатҡа ҡаршы һуғыш асмай+. 11Ҡайһы бер пелештиҙәр Йеһошафатҡа көмөштө бүләккә һәм яһаҡ итеп килтереп тора; ғәрәптәр ваҡ малдан ете мең ете йөҙ баш һарыҡ тәкәһе менән ете мең ете йөҙ баш кәзә тәкәһе алып килә.

12Йеһошафат күтәрелгәндән-күтәрелә, Йәһүҙәлә ҡәлғәләр, кәрәк-яраҡ һаҡлай торған келәт ҡәлғәләр төҙөтә. 13Йәһүҙә ҡалаларында ул күп итеп кәрәк-яраҡ туплай, Йәрүсәлимдә үҙенең ҡаһарман яугирҙәрен урынлаштыра. 14Бына уларҙың нәҫел буйынса төҙөлгән исемлеге:

Йәһүҙә ырыуынан мең баштары:

ғәскәр башы Ғадна һәм уның өс йөҙ мең ҡаһарман яугире; 15уның артынса – ғәскәр башы Йеһоханан һәм уның ике йөҙ һикһән мең яугире; 16унан – Зихри улы Ғамасъяһ һәм уның ике йөҙ мең баһадир яугире. Ғамасъяһ үҙ ихтыяры менән Раббыға хеҙмәт итә.

17Бинйәмин ырыуынан яугирҙәрҙең башлығы Әлъядағ була. Был баһадир һуғышсының уҡ-һаҙаҡлы һәм ҡалҡанлы ике йөҙ мең яугире; 18унан һуң – йөҙ һикһән мең ҡораллы яугире менән Йеһозавад.

19Был яугирҙәр батшаға хеҙмәт итә. Уларҙан тыш батша бөтә Йәһүҙәләге нығытылған ҡалаларға башҡа ғәскәрҙәрҙе урынлаштырған була.

18

Михаяһ пәйғәмбәрҙең Ахавты киҫәтеүе

(3 Бат 22:1-28)

18^1•Йеһошафат ҙур байлыҡҡа эйә була һәм дан ҡаҙана. Ул Исраил батшаһы Ахав менән туғанлаша+. 2Бер нисә йылдан Йеһошафат Самарияға Ахавҡа бара. Ахав Йеһошафат һәм уның юлдаштары хөрмәтенә эреле-ваҡлы бик күп мал сала. Ул Йеһошафатты бергәләп Ғилғәд Рамоҫына яу асырға өгөтләй+. 3Исраил батшаһы Ахав Йәһүҙә батшаһы Йеһошафаттан:

– Минең менән бергә Ғилғәд Рамоҫына бараһыңмы? – тип һорай.

– Һин нисек – мин дә шулай, – тип яуаплай Йеһошафат. – Минең халҡым – һинең халҡың. Беҙ һинең менән бергә һуғышҡа барырбыҙ+.

4Йеһошафат Исраил батшаһына тағын былай ти:

– Тик тәүҙә Раббының кәңәшен һорап ҡара.

5Исраил батшаһы дүрт йөҙ пәйғәмбәрҙе йыйып ала ла:

– Ғилғәд Рамоҫына ҡаршы яу менән барайыҡмы, әллә бармайыҡмы? – тип һорай.

– Бар, – тип яуап ҡайтара пәйғәмбәрҙәр. – Алла ул ҡаланы батшаның ҡулына тапшырасаҡ+.

6Әммә Йеһошафат:

– Раббының тағы берәй пәйғәмбәре ҡалманымы? Унан да һорап ҡарар инек, – ти+.

7Исраил батшаһы Йеһошафатҡа:

– Тағы бер кеше бар барлығын, уның аша Раббыға мөрәжәғәт итеп була. Тик мин уны яратмайым, сөнки ул миңә йүнле нәмә юрамай, гел яманлыҡ күрәҙәләй. Михаяһ ул, Йимла улы, – ти.

– Улай тимә әле һин, эй, батша, – ти Йеһошафат.

8Исраил батшаһы һарай әһелдәренең береһен саҡырып:

– Йәһәт кенә Йимла улы Михаяһты алып кил! – ти.

9Исраил батшаһы Ахав менән Йәһүҙә батшаһы Йеһошафат затлы кейемдәрен кейеп, Самария ҡапҡаһы янындағы ырҙында һәр береһе үҙенең тәхетенә ултыра, ә бөтә пәйғәмбәрҙәр улар алдында пәйғәмбәрлек итә. 10Үҙенә тимер мөгөҙ яһап алған Кенағана улы Сидкияһ шунда белдерә:

– Раббы былай ти: «Һин арамиҙарҙы ошо мөгөҙ менән һөҙөп, ҡырып бөтөрәсәкһең!»+

11Башҡа пәйғәмбәрҙәр ҙә шуны уҡ юрай:

– Ғилғәд Рамоҫына бар, юлың уңыр, Раббы уны батша ҡулына тапшырасаҡ.

12Михаяһты алырға ебәрелгән кеше уға былай ти:

– Ҡара әле, бөтә пәйғәмбәрҙәр бер ауыҙҙан батшаға уңыш юрай, һинең һүҙең дә уларҙыҡы кеүек булһа ине: һин дә яҡшыға юра.

13– Тере Раббы шаһит: Аллам миңә нимә тиһә, шуны әйтермен, – тип яуап ҡайтара Михаяһ+.

14Михаяһ батша алдына килә. Батша унан:

– Михаяһ, әйт әле, Ғилғәд Рамоҫына яу менән барайыҡмы, әллә юҡмы? – тип һорай.

– Барығыҙ, – ти Михаяһ. – Юлығыҙ уңыр, улар ҡулығыҙға тапшырылыр.

15– Раббы исеме хаҡына миңә тик дөрөҫөн генә һөйлә, тип һиңә күпме ялынырға була? – ти уға батша.

16Шунан Михаяһ былай ти:

– Мин исраилдарҙың барыһының да көтөүсеһеҙ һарыҡтар шикелле тауҙарға һибелгәнен күрҙем. Раббы: «Быларҙың хужаһы юҡ. Һәр кем иҫән-аман сағында үҙ өйөнә ҡайтһын», – тип әйтте+.

17– Был миңә бер йүнле нәмә лә әйтмәҫ, тик яманлыҡ ҡына юрар, тимәнемме ни һиңә? – ти Исраил батшаһы Йеһошафатҡа.

18Ә Михаяһ былай ти:

– Улай булғас, Раббы һүҙен тыңлағыҙ! Мин Раббының Үҙ тәхетендә ултырғанын һәм эргәһендә уң яҡтан да, һул яҡтан да бөтә күк ғәскәре баҫып торғанын күрҙем+. 19Раббы: «Ғилғәд Рамоҫына яу сабып, шунда һәләк булһын өсөн Исраил батшаһы Ахавты кем ҡоторта ала?» – тип һорағайны, береһе былай, икенсеһе тегеләй тәҡдим итте. 20Шунда бер рух сығып Раббы алдына баҫты ла: «Мин ҡоторта алам», – тине. Раббы унан: «Нисек итеп?» – тип һораны. 21«Мин барам да, алдаҡсы рух булып, уның бөтә пәйғәмбәрҙәрен ялған һөйләтәм», – тине рух. «Эйе, һин уны ҡоторта алырһың, – тине Раббы. – Бар, әйткәнеңде эшлә».

22Бына шулай итеп, Раббы был пәйғәмбәрҙәреңдең ауыҙына ялғансы рух индерҙе. Сөнки ул һинең башыңа бәлә күндерергә ҡарар итте.

23Шунда Кенағана улы Сидкияһ Михаяһтың янына килә лә яңағына һуғып ебәреп:

– Раббының Рухы ни рәүешле минән китеп, һинең ауыҙыңдан һөйләй башланы әле? – ти.

24– Быны һин ҡайҙа йәшенергә белмәйенсә, иң төпкө бүлмәлә боҫоп ултырған көндө белерһең, – тип яуаплай Михаяһ+.

25– Михаяһты ҡала башлығы Амон менән батша улы Йоашҡа алып барып тапшырығыҙ! – тип бойора Исраил батшаһы. – 26Батша шулай тип әйтте тиегеҙ: уны зинданға ултыртһындар, мин иҫән-аман ҡайтҡансы, аҙ-маҙ икмәк менән һыуҙан башҡа бер нәмә лә бирмәһендәр+.

27– Әгәр ҙә һин иҫән-аман әйләнеп ҡайтһаң, минең аша Раббы һөйләмәгән булыр, – ти Михаяһ. Шунан: – Эй халыҡтар, әйткәнемде ишетегеҙ! – тип өҫтәй+.

Ахавтың үлеме

(3 Бат 22:29-35)

28Исраил батшаһы Ахав менән Йәһүҙә батшаһы Йеһошафат Ғилғәд Рамоҫына яу менән китә. 29Ахав Йеһошафатҡа былай ти:

– Мин яуға кейемемде алмаштырып инермен, ә һин үҙеңдең батша кейемеңдә бул.

Исраил батшаһы кейемен алмаштыра ла, яуға инәләр. 30Арам батшаһы яу арбалары башлыҡтарына:

– Башлыҡмы ул, ябай яугирме – алышып тормағыҙ, бары Исраил батшаһы менән генә һуғышығыҙ! – тип бойорған була.

31Яу арбаларының башлыҡтары Йеһошафатты күрә лә, Исраил батшаһы икән тип уйлап, алышыр өсөн уны уратып ала. Ләкин Йеһошафат ҡысҡырып ебәрә, һәм Алла уға ярҙам итә. Алла уны һаҡлап алып ҡала, 32яу арбаларының башлыҡтары уның Исраил батшаһы түгеллеген күрә лә боролоп китә.

33Бер яугир, төҙәп тормайынса уҡ атып ебәрә лә, Исраил батшаһын яралай. Уҡ һарайтаһының йөйө аша барып ҡаҙала. Ахав яу арбаһын йөрөтөүсеһенә:

– Атыңды бор, мине яу яланынан алып сыҡ, йәрәхәтләндем, – ти+.

34Көслө алыш көнө буйы дауам итә. Исраил батшаһына яу арбаһында арамиҙар ҡаршыһында һөйәлеп баҫып торорға тура килә. Кискеһен ҡояш байығанда батша йән бирә.

19

Йеһу әүлиәнең Йеһошафатты битәрләүе

19^1Йәһүҙә батшаһы Йеһошафат Йәрүсәлимдәге өйөнә иҫән-аман ҡайтып етә. 2Уның ҡаршыһына Ханани улы Йеһу әүлиә сығып, былай ти:

– Һиңә ни өсөн иманһыҙға ярҙам итеп, Раббыны күрә алмаусыларҙы ниңә яратырға кәрәк булды? Шул арҡала һиңә Раббының асыуы төшәсәк+. 3Ярай әле һинең яҡшы эштәрең дә бар. Һин Ашераның ҡолғаларынан арындырҙың, йөрәгеңде Алланы эҙләүгә бағышланың+.

Йеһошафаттың яҡшы ғәмәлдәре

4Йеһошафат Йәрүсәлимдә йәшәй. Ул Беер-Шәвәғтән алып Әфраим таулығына тиклемге ерҙәрҙә көн иткән халҡын йәнә ҡат-ҡат урап сыға, уларҙы ата-бабаларының Аллаһы Раббыға ҡайтырға инандыра. 5Йәһүҙәләге бөтә нығытылған ҡалаларҙа хөкөмдарҙар тәғәйенләп,+
6уларға былай ти:

– Һәр эшегеҙҙә иғтибарлы булығыҙ, һеҙ кеше хөкөмөн түгел, Раббы хөкөмөн ҡылыуығыҙҙы, хөкөм эшендә Уның ҡатнашҡанын белеп тороғоҙ+. 7Алланан ҡурҡығыҙ, алдығыҙҙы-артығыҙҙы ҡарап йөрөгөҙ, сөнки Аллабыҙ Раббыға ялғанлау ҙа, кеше айырыу ҙа, ришүәтселек тә хас түгел+.

8Йеһошафат Йәрүсәлимдә ҡайһы бер левиҙәрҙе, ҡаһиндарҙы һәм Исраил нәҫелдәре башлыҡтарын Раббы ҡанунына нигеҙләнеп хөкөм сығырырға һәм кешеләр араһындағы дәғүәләрҙе хәл итергә тәғәйенләй. Улар Йәрүсәлимдә йәшәй+. 9Йеһошафат уларға шундай бойороҡ бирә:

– Вазифағыҙҙы Раббынан ҡурҡып, тоғролоҡ һәм саф күңел менән башҡарығыҙ+. 10Үҙ ҡалаларында йәшәгән ағай-энегеҙҙән килгән бәхәсле эштәрҙең ҡайһыһын ҡарағанда ла – үлтереш булһынмы ул, ҡанун, бойороҡ, ҡағиҙә йә ҡарар үтәлешенә ҡағылһынмы – Раббы алдында гонаһ ҡылып ҡуймаһындар, үҙҙәренең һәм һеҙҙең башығыҙға Раббының ҡәһәрен төшөрмәһендәр өсөн, уларҙы иҫкәртегеҙ; шулай итһәгеҙ, гонаһҡа тарымаҫһығыҙ+. 11Бына баш ҡаһин Амаръяһ – Раббыға ҡағылышлы эштәрҙә, Исмәғил улы Зевадъяһ, Йәһүҙә ырыуы башлығы, батшаның бөтә эштәрендә һеҙҙең өҫтә торор, ә левиҙәр эргәгеҙҙә идара эштәрен башҡарыр. Ҡыйыу эш итегеҙ, Раббы яҡшылыҡ ҡылыусы менән булһын!

20

Моавтар менән ғаммондарға ҡаршы һуғыш

20^1Күпмелер ваҡыттан һуң моавтар менән ғаммондар, йәнә лә Мағон иленән ҡайһы берәүҙәр уларға ҡушылып, Йеһошафатҡа ҡаршы яу аса. 2Хәбәрселәр килеп, Йеһошафатҡа:

– Диңгеҙ аръяғынан, Эдом яғынан, һиңә ҡаршы иҫәпһеҙ-һанһыҙ сиреү килә, улар инде Хасасон-Тамарға килеп еткән, – тиҙәр.

Хасасон-Тамарҙың икенсе исеме – Ғейн-Геди+.

3Йеһошафат ҡаты ҡурҡыуға ҡала. Ул Раббынан һорарға ҡарар ҡыла һәм бөтә Йәһүҙәлә ураҙа иғлан итә+. 4Йәһүҙиҙәр Раббынан ярҙам ялбарырға тип бергә йыйыла. Улар Раббыға мөрәжәғәт итер өсөн Йәһүҙәнең барлыҡ ҡалаларынан килә.

5Йеһошафат Йәһүҙә һәм Йәрүсәлим халҡы алдына – Раббы ҡорамының яңы ихатаһына сығып баҫа ла 6былай ти:

– Ата-бабаларыбыҙҙың Аллаһы Раббы! Һин асмандарҙағы Алла! Һин бар халыҡтарҙың батшалыҡтары өҫтөнән хакимлыҡ итәһең. Һинең ҡулыңда – көс һәм ҡөҙрәт, һис кем Һиңә ҡаршы тора алмай!+
7Эй Аллабыҙ! Һин ошо ерҙә йәшәүселәрҙе халҡың Исраил алдынан ҡыуып ебәреп, уны мәңгелеккә Үҙеңдең дуҫың Ибраһим нәҫеленә бирҙең түгелме ни+? 8Улар шунда төйәкләнеп, Һинең исемеңә бағышланған Изге торлаҡ төҙөнөләр һәм былай тиҙәр: 9«Башыбыҙға бәлә-ҡаза килгәндә – язалаусы ҡылысмы, үләтме, аслыҡмы ул – беҙ Һинең исемең төйәкләнгән ошо йорт алдына, Һинең хозурыңа киләбеҙ, үҙебеҙ дусар булған һәләкәт хаҡында Һиңә ялбарабыҙ, шунда Һин беҙҙе ишетәһең һәм ҡотҡараһың»+. 10Бына хәҙер ғаммондар, моавтар һәм Сеғир тауҙарында йәшәүселәр, Мысыр иленән килгән саҡтарында исраилдарға Һин ерҙәренә инергә рөхсәт итмәгән, шул сәбәптән ҡырылмай тороп ҡалған халыҡтар+
11беҙгә нимә менән яуап ҡайтара? Улар Һин беҙгә милек итеп биргән ерҙән беҙҙе ҡыуырға тип килгән. 12Аллабыҙ беҙҙең! Һин Үҙең уларға хөкөмөңдө ҡылһаңсы! Был тиклем ҙур көскә ҡаршы торорлоҡ хәлебеҙ юҡ, беҙ ни ҡылырға ла белмәйбеҙ. Беҙҙең күҙҙәребеҙ бары Һиңә төбәлгән!+

13Бөтә Йәһүҙәнең ир-аттары ҡатындары, бала-сағалары менән Раббы ҡаршыһында баҫып тора. 14Шул саҡ ошо йыйында Зәкәрьяһ улы Яхазиилға Раббы рухы иңә. Зәкәрьяһ Бенаяһ улы булып, Бенаяһ – Йеғиилдан, Йеғиил Леви ырыуынан булған Маттанъяһтан донъяға килә. Уларҙың нәҫел баштары Асаф була+. 15Ул былай ти:

– Бөтә йәһүҙиҙәр, Йәрүсәлимдә йәшәүселәр, Йеһошафат батша, тыңлағыҙ! Һеҙгә Раббы былай ти: «Был иҫәпһеҙ-һанһыҙ сиреүҙән ҡурҡмағыҙ, ҡотоғоҙ осмаһын! Был һуғыш һеҙҙеке түгел, ә Алланыҡы. 16Иртәгә уларға ҡаршы сығығыҙ. Улар хәҙер Сис артылышынан килә, ә һеҙ уларҙы үҙән осонда, Йеруил сүле алдында, тап итерһегеҙ. 17Был юлы һеҙгә һуғышаһы түгел; һеҙ шунда баҫығыҙ ҙа Раббының һеҙҙе нисек ҡотҡарғанын ҡарап тороғоҙ. Йәһүҙә һәм Йәрүсәлим! Ҡурҡмағыҙ, ҡотоғоҙ алынмаһын! Иртәгә ҡаршыларына барығыҙ, Раббы һеҙҙең менән булыр»+.

18Йеһошафат йөҙтүбән ергә ҡаплана, уның менән бергә бөтә йәһүҙиҙәр һәм Йәрүсәлим халҡы Раббы алдында ергә ҡапланып, Уға сәждә ҡыла. 19Ҡыһаҫ һәм Ҡорах нәҫеленән булған левиҙәр аяғүрә баҫып, Исраил Аллаһы Раббыға көслө тауыш менән маҡтау яуҙырырға тотона+.

20Иртүк тороп Теҡоға сүленә табан юлланалар. Шунда Йеһошафат халыҡ алдына баҫып һүҙ ала:

– Тыңлағыҙ мине, Йәһүҙә һәм Йәрүсәлим кешеләре! Аллағыҙ Раббыға ышанығыҙ, шул сағында ныҡ булырһығыҙ. Уның пәйғәмбәрҙәренә ышанығыҙ, шунда уңыш ҡаҙанырһығыҙ, – ти ул+.

21Йеһошафат халыҡ менән кәңәшләшкәндән һуң, ҡораллы һуғышсылар алдынан барып, Раббыға һәм Уның мөҡәддәс бөйөклөгөнә дан йырлар.

«Раббыға шөкөр итегеҙ,

Уның тоғро мөхәббәте мәңгелек!» –

тип тәҡрәр итер өсөн йырсылар билдәләй+. 22Һөрән һалып маҡтау йырлай башлаған мәлдәрендә, Йәһүҙәгә яу менән килә ятҡан ғаммондар, моавтар һәм Сеғир тауҙарында йәшәүселәргә ҡаршы боҫҡон ҡора һәм улар ҡырыла. 23Ғаммондар менән моавтар Сеғир тауҙары кешеләренә һөжүм итә, сеғирҙарҙы ҡырып һалғас, бер-береһен ҡыйратырға тотона+. 24Йәһүҙиҙәр сүлдәге ҡалҡыулыҡҡа килеп дошман ғәскәренә ҡараһа, ни күрәләр – күп һанлы мәйеттәр менән ер тулған, береһе лә иҫән ҡалмаған. 25Йеһошафат халҡы менән бергәләп яумал йыя башлай: бик күп мал-мөлкәт, кейем-һалым, затлы әйберҙәр табалар, күтәреп алып китмәҫтәй итеп йөкмәнәләр. Өс көн буйы ташыйҙар былар яумалды – ул шул тиклем күп була.

26Дүртенсе көндө Шөкөр үҙәненә йыйылалар, шунда Раббыға шөкөр ҡылалар. Шуға күрә был ерҙе әлегәсә Шөкөр үҙәне тип йөрөтәләр. 27Шунан һуң барлыҡ йәһүҙиҙәр һәм йәрүсәлимдәр ҡыуанышып Йеһошафат артынан Йәрүсәлимгә ҡайтырға сыға, сөнки Раббы, дошмандарынан ҡотҡарып, оло ҡыуаныс бүләк итә. 28Йәрүсәлимгә лиралар, арфалар, борғолар тауышы аҫтында ҡайтып, Раббы йортона киләләр. 29Раббының Исраил дошмандарына ҡаршы алышҡанын ишеткәс, ерҙәге бөтә батшалыҡтар Алланан ҡурҡып ҡала+. 30Йеһошафат батшалығында тыныслыҡ урынлаша, Алла уға һәр яҡлап именлек бирә+.

Йеһошафаттың һуңғы йылдары

(3 Бат 22:41-50)

31•Шулай итеп, Йеһошафат Йәһүҙәлә хакимлыҡ итә. Тәхеткә ултырғанда ул утыҙ биш йәштә була һәм Йәрүсәлимдә егерме биш йыл батшалыҡ итә. Әсәһе Ғазува – Шилхи ҡыҙы була. 32Йеһошафат атаһы Асаның юлынан тайпылмай, Раббы күҙендә дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡыла. 33Ләкин әлегә табыныу ҡалҡыулыҡтары юҡ ителмәгән, ә халыҡ ата-бабаларының Аллаһына тулыһынса боролоп бөтмәгән була.

34Йеһошафаттың башҡа ғәмәлдәре башынан аҙағынаса Ханани улы Йеһу яҙмаларында хикәйәләнгән һәм Исраил батшалары китабына индерелгән+.

35Ләкин быларҙан һуң Йәһүҙә батшаһы Йеһошафат яман эштәр ҡылған Исраил батшаһы Ахазъяһ менән әшнәләшә. 36Улар бергәләшеп Таршишҡа ебәрер өсөн караптар төҙөй. Караптарҙы улар Ғәсйон-Гәвәрҙә яһай. 37Марешанан Додауа улы Әлиғәзәр, Йеһошафатҡа пәйғәмбәрлек итеп, былай ти:

– Ахазъяһ менән әшнәләшкәнеңә күрә, Раббы һинең эшеңде юҡҡа сығарасаҡ.

Караптар емерелә һәм Таршишҡа барып етә алмай.

21

Йәһүҙә батшаһы Йеһорам

(4 Бат 8:16-24)

21^1Йеһошафат вафат булып, ата-бабаларына ҡушыла һәм Дауыттың ҡалаһында үҙенең ата-бабалары янына дәфен ҡылына. Уның урынына улы Йеһорам тәхеткә ултыра. 2Уның бер туғандары – Ғазаръяһ, Йехиил, Зәкәрьяһ, Азаръяһ, Михаил, Шефатъяһ. Улар һәммәһе Исраил батшаһы Йеһошафаттың улдары була. 3Аталары уларға Йәһүҙәнең нығытылған ҡалалары менән бергә күп алтын-көмөш, затлы әйберҙәр бүләк итә, батшалыҡты иһә, баш балаһы булғанлыҡтан, Йеһорамға тапшыра. 4•Йеһорам атаһы урынына тәхеткә ултырып, хакимлығын нығытҡандан һуң, бөтә ҡустыларын, шулай уҡ Исраилдың ҡайһы бер түрәләрен ҡылыстан үткәрә.

5Батша булғанда Йеһорамға утыҙ ике йәш була. Ул Йәрүсәлимдә һигеҙ йыл хакимлыҡ итә. 6Ҡатыны Ахавтың ҡыҙы булғанлыҡтан, Йеһорам да, Ахав нәҫеле һымаҡ, Исраил батшаларының юлын ҡыуа, Раббы күҙендә яман булған эштәр ҡыла+. 7Шулай булһа ла, Раббы Дауыт менән төҙөлгән килешеү хаҡына Дауыт йортон һәләк итергә теләмәй, сөнки уға, шәмең һәр ваҡыт янып торор, тип вәғәҙә биргән була+.

8Йеһорам батша булған ваҡытта, эдомдар Йәһүҙәгә ҡаршы баш күтәреп, уның хакимлығы аҫтынан сыға һәм үҙҙәренә батша һайлап ҡуя+. 9Йеһорам бөтә ғәскәр башлыҡтары, яу арбалары менән бергә шул тарафҡа йүнәлә. Бында уны Эдом ғәскәре уратып ала. Әммә Йеһорам төндә яу арбаларының башлыҡтары менән бергә ҡамалышты йырып сыға. 10Ошо ваҡыттан алып бөгөнгә тиклем Эдом Йәһүҙәгә буйһонмай.

Шул осорҙа Ливна ҡалаһы ла баш күтәрә, сөнки Йеһорам ата-бабаларының Аллаһы Раббыны ташлай. 11Йәһүҙәләге ҡалҡыулыҡтарҙа табыныу урындары булдыра, Йәрүсәлим халҡын сит илаһтарға табынырға өндәп, йәһүҙиҙәрҙе юлдан яҙҙыра.

12Уға Ильяс пәйғәмбәрҙән хат килә. Унда былай тиелгән була:

Һинең боронғо бабаң Дауыттың Аллаһы Раббы бына нимә ти: «Һин атайың Йеһошафаттың, Йәһүҙә батшаһы Асаның юлынан йөрөмәнең,+
13ә Исраил батшаларына эйәрҙең. Ахав нәҫеле Исраилды аҙҙырған кеүек, һин Йәһүҙә менән Йәрүсәлим халҡын сит илаһтарға табынырға өндәнең. Өҫтәүенә, һин ҡустыларыңды, атайыңдың улдарын, үлтерттең, ә улар һинән яҡшыраҡ ине+. 14Бына шуның өсөн Раббы һинең халҡыңа, балаларыңа, ҡатындарыңа, барлыҡ мөлкәтеңә ауыр ҡаза ебәрәсәк. 15Үҙең иһә ауыр эс ауырыуына юлығырһың. Ул ауырыу көндән-көн аҙа барып, эсеңдәге бөтә ағзаларың ҡойолоп төшәсәк».

16Раббы пелештиҙәр менән ғәрәптәрҙе, куштарҙың күршеләрен, Йеһорамға ҡаршы ҡуҙғыта+. 17Улар Йәһүҙәгә табан юллана, уға бәреп инә һәм батша һарайында табылған барлыҡ мөлкәтте, шулай уҡ улдарын һәм ҡатындарын алып китә. Уның кинйәһе Йеһоахаздан башҡа улы ҡалмай. 18Ошоларҙан һуң Раббы уны ҡотолоп булмаҫлыҡ эс ауырыуына юлыҡтыра. 19Көндән-көнгә был дауам итә, ә икенсе йылдың аҙағына ауырыуҙан уның эсе ҡойола һәм бик ныҡ һыҙланып-яфаланып, Йеһорам донъя ҡуя. Уның ата-бабаларын ҡуйғанда ерләү усаҡтары яндырған халыҡ Йеһорам хаҡына усаҡ яғыуҙы кәрәк тапмай+. 20Утыҙ ике йәшендә тәхеткә ултырған Йеһорам Йәрүсәлимдә һигеҙ йыл батшалыҡ итә, ул мәрхүм булғас, илаусы-һыҡтаусы табылмай. Уны Дауыт ҡалаһында дәфен ҡылһалар ҙа, батшалар төрбәһенә ҡуймайҙар.

22

Йәһүҙә батшаһы Ахазъяһ

(4 Бат 8:25-29; 9:14-29)

22^1•Ғәрәптәр менән бергә йәһүҙиҙәр тупламына һөжүм иткән баҫҡынсылар Йеһорамдың өлкән улдарын үлтереп киткән була. Шул сәбәпле Йәрүсәлим халҡы Йеһорам урынына уның кинйә улы Ахазъяһты[*] батша итеп ҡуя. Шулай итеп, Йәһүҙә тәхетенә Йеһорам улы Ахазъяһ ултыра. 2Ахазъяһ егерме ике йәшендә батша була һәм Йәрүсәлимдә бер йыл батшалыҡ итә. Уның әсәһе Ғомриҙың ейәнсәре Ғаҫалъяһ була+. 3Ахазъяһ та Ахав йортоноң юлын ҡыуа, сөнки уны әсәһе ҡанунһыҙ ғәмәлдәргә этәрә. 4Ул, Ахав нәҫеленә оҡшап, Раббы күҙендә яман булған ғәмәлдәр ҡыла, сөнки атаһы мәрхүм булғандан һуң, Ахав йортоноң ағзалары уның кәңәшселәре булып, уны һәләкәткә килтерә+. 5Ахазъяһ, уларҙың кәңәшен тыңлап, Исраил батшаһы Ахавтың улы Йорам менән бергә Ғилғәд Рамоҫына Арам батшаһы Хазаилға ҡаршы яуға бара. Был һуғышта арамиҙар Йорамды яралай+. 6Ул, Рама ҡалаһында Арам батшаһы Хазаилға ҡаршы һуғышҡанда алған яраларын дауаларға, Изреғилгә ҡайта. Йәһүҙә батшаһы Йеһорам улы Ахазъяһ иһә йәрәхәтләнгән Ахав улы Йорамдың хәлен белешергә тип Изреғилгә килә.

7Раббы ихтыяры буйынса Ахазъяһ, Йорам янына килеп, үлемен шунда табырға тейеш була. Бында килгәс, улар Йорам менән бергәләп Нимши улы Йеһуҙы ҡаршы алырға сығалар. Йеһуҙы Раббы Ахав йортон юҡ иттерер өсөн һайлап алған була. 8Йеһу, Ахав нәҫеленә сығарылған хөкөмдө бойомға ашырған саҡта, Йәһүҙә түрәләрен һәм Ахазъяһҡа хеҙмәт иткән ағай-энеһенең улдарын осрата һәм барыһын да үлтерә+. 9Шунан Йеһу Ахазъяһты эҙләргә тотона. Уны, Самарияла йәшенеп йөрөгән еренән табып, Йеһуға алып киләләр һәм үлтерәләр. Әммә уны дәфен ҡылалар, сөнки: «Ул бөтөн йөрәге менән Раббыға ынтылған Йеһошафат улы бит!» – тиҙәр. Шулай итеп, Ахазъяһ йортонда батша булырлыҡ берәү ҙә ҡалмай+.

Йәһүҙә батшабикәһе Ғаҫалъяһтың тәхеткә ултырыуы

(4 Бат 11:1-3)

10•Ахазъяһтың әсәһе Ғаҫалъяһ, улының үлгәне тураһында ишеткәс, Йәһүҙә батшаһы нәҫеленән булғандарҙың бөтәһен дә ҡырырға керешә+. 11Ләкин Йеһошавғаҫ, Йеһорам батшаның ҡыҙы, Ахазъяһтың үлемгә дусар ителгән башҡа улдары араһынан Йоаш тигән улын урлап алып, уны һөт әсәһе менән бергә йоҡо бүлмәһенә йәшерә. Шулай итеп, Йеһорам батшаның ҡыҙы, Йеһоядағ ҡаһиндың ҡатыны, Ахазъяһтың ҡыҙ туғаны Йеһошавғаҫ Йоашты Ғаҫалъяһтан йәшерә һәм ул тере ҡала. 12Илдә Ғаҫалъяһ батшалыҡ иткән ваҡытта, бала алты йыл буйына улар менән Алла ҡорамында йәшенеп йәшәй.

23

Ғаҫалъяһҡа ҡаршы баш күтәреү

(4 Бат 11:4-20)

23^1Етенсе йылына Йеһоядағ, тәүәккәлләп, йөҙ баштары Ғазаръяһ Йерохам улы, Исмәғил Йеһоханан улы, Ғазаръяһ Ғовед улы, Мағасеяһ Ғадаяһ улы, Әлишафат Зихри улы менән килешеү төҙөй. 2Улар, Йәһүҙә буйлап йөрөп, бөтә ҡалаларҙан левиҙәрҙе һәм Исраилдың ғаилә башлыҡтарын йыя һәм Йәрүсәлимгә алып килә. 3Был йыйын Алла йортонда батша менән килешеү төҙөй. Йеһоядағ йыйылыусыларға былай ти:

– Бына был батша улы! Раббының Дауыт нәҫеле хаҡында биргән вәғәҙәһенә ярашлы, тәхеткә ул ултырырға тейеш+. 4Һеҙ былай итегеҙ: шәмбе көндө хеҙмәтен башҡарған ҡаһиндар менән левиҙәрҙең өстән бер өлөшө ҡапҡаларҙы һаҡлаһын,+
5өстән бер өлөшө – батша һарайында, өстән бере Нигеҙ ҡапҡаһы төбөндә булһын. Ә бар халыҡ Раббы ҡорамының ихаталарында торһон. 6Раббы ҡорамына ҡаһиндар менән хеҙмәттәге левиҙәрҙән башҡа берәү ҙә инмәһен. Улар пакланыу йолаһын үткән, шуға күрә инә алалар. Ә ҡалған кешеләр Раббының бойороғон үтәһен. 7Левиҙәр, һәр ҡайһыһы ҡорал тотоп, батшаны уратып баҫһын, кем ҡорамға инә – шул үлтерелһен. Батша ҡайҙа барһа ла, артынан ҡалмағыҙ.

8Левиҙәр һәм барлыҡ йәһүҙиҙәр Йеһоядағ ҡаһиндың бойороҡтарын бер һүҙһеҙ үтәй. Йөҙ баштары шәмбе көндө хеҙмәтен башлаған һәм хеҙмәтен теүәлләгән һәр кемде үҙ янына туплай, сөнки Йеһоядағ ҡаһин бер кемгә лә китергә рөхсәт бирмәй. 9Йеһоядағ ҡаһин йөҙ баштарына һөңгөләр менән Дауыт батшаның Алла ҡорамында һаҡланған ҙур һәм бәләкәй ҡалҡандарын таратып бирә. 10Ул ҡулдарына ҡорал тотҡан кешеләрҙе, батшаны һәр яҡтан һаҡлар өсөн, ҡорамдың көньяғынан төньяғына тиклем ҡорбан усағы һәм ҡорам тирәләй ҡуйып сыға. 11Шунан батша улын алып киләләр, башына таж кейҙерәләр, ҡанун китабы тотторалар. Йоашты батша тип иғлан итәләр. Йеһоядағ менән улдары Йоашты мәсехләй һәм халыҡ: «Йәшәһен батша!» – тип ҡысҡыра+.

12Ғаҫалъяһ, йүгерешкән һәм батшаны сәләмләгән халыҡтың шаулашҡанын ишетеп, улар янына, Раббы ҡорамына килә 13һәм ни күрә: батша ишек төбөндә ҡалҡыу урында тора, уны тирәләп хәрби башлыҡтар менән борғосолар баҫҡан, ил халҡы ҡыуаныша, борғо ҡысҡырта, уйын ҡоралдары тотҡан йырсылар береһенән-береһе уҙҙырып маҡтау йырлай. Ғаҫалъяһ, өҫтөндәге кейемен йыртып: «Хыянат! Хыянат!» – тип ҡысҡыра+. 14Йеһоядағ ҡаһин төркөмдәр менән идара итеүсе йөҙ баштарына:

– Ул ҡатынды бынан, рәттәр араһынан, алып сығығыҙ! Кем уға эйәрә, ҡылыстан үткәрегеҙ, – тип бойора. Ул Ғаҫалъяһтың Раббы ҡорамында үлтерелгәнен теләмәй.

15Ғаҫалъяһты тотоп алалар һәм, һарайҙың Ат ҡапҡаһына инә торған еренә алып килеп, шунда үлтерәләр+.

Йеһоядағ ҡаһин индергән үҙгәрештәр

16Йеһоядағ үҙенең, халыҡтың һәм батшаның Раббы халҡы булыуы тураһында килешеү төҙөй. 17Шунан һуң бөтә халыҡ барып, Бәғелдең ҡорамын емерә. Ундағы ҡорбан усаҡтарын, боттарын ваталар; Бәғел ҡаһины Маттанды ҡорбан усаҡтары алдында үлтерәләр+.

18Артабан Йеһоядағ Дауыттың Раббы ҡорамы хаҡындағы күрһәтмәләрен үтәп, ҡаһиндар һәм левиҙәрҙән Раббы ҡорамы өсөн яуаплы кешеләр билдәләй. Улар, Муса ҡанунында яҙылғанса, Раббыға тотош яндырыу ҡорбандары килтерергә һәм был йоланы Дауыт ҡушҡанса ҡыуанышып, йырлаша-йырлаша башҡарырға тейеш була+. 19Нимәнән булһа ла нәжесләнгән кеше инә алмаһын өсөн Раббы ҡорамы ҡапҡаһы төбөнә һаҡсылар ҡуя+. 20Шунан йөҙ баштары, түрәләр, халыҡ башлыҡтары һәм илдең бар халҡы оҙатыуында батшаны Раббы ҡорамынан алып сыға. Улар Юғары ҡапҡа аша батшаны һарайға алып киләләр һәм тәхеткә ултырталар. 21Ил халҡы күңел аса. Ғаҫалъяһ ҡылыстан үткәрелгәндән һуң, ҡалала тыныслыҡ урынлаша.

24

Йәһүҙә батшаһы Йоаш

(4 Бат 11:21–12:3-21)

24^1•Тәхеткә ултырғанда Йоашҡа ете йәш булып, Йәрүсәлимдә ул ҡырҡ йыл батшалыҡ итә. Әсәһе Сивья тыумышы менән Беер-Шәвәғтән була. 2Йеһоядағ ҡаһин иҫән саҡта, Йоаш Раббы күҙендә дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡыла. 3Йеһоядағ уға ике ҡатын алып бирә. Йоаштың улдары, ҡыҙҙары тыуа.

4Бер ни тиклем ваҡыттан һуң Йоаш Раббы ҡорамын яңыртырға була. 5Ул, ҡаһиндар менән левиҙәрҙе йыйып, былай ти:

– Йәһүҙәнең ҡалаларын йөрөп сығығыҙ, Аллағыҙҙың ҡорамын йылдан-йылға ҡарап-тәрбиәләп торорлоҡ булһын өсөн, бөтә исраилдарҙан көмөш йыйығыҙ, был эште йәһәтләтегеҙ.

Әммә левиҙәр ҡабаланмай. 6Батша баш ҡаһин Йеһоядағты саҡырып ала ла былай ти:

– Ниңә һин левиҙәрҙән Йәһүҙә һәм Йәрүсәлимдән һалым йыйып алып ҡайтыуҙарын талап итмәйһең? Килешеү сатыры хәжәттәренә тотонола торған был һалымды Раббы ҡоло Муса менән Исраил йәмғиәте билдәләгән+. 7Яуыз Ғаҫалъяһтың улдары Раббы ҡорамын талап, ундағы мөҡәддәс әйберҙәрҙе Бәғелгә табыныу өсөн ҡулланды бит!

8Батша бойороғо буйынса бер йәшник яһап, Раббы ҡорамының ҡапҡаһы төбөнә, тышҡы яҡҡа ултырталар. 9«Алла ҡоло Муса сүлдә саҡта исраилдарға һалған түләүҙе Раббыға алып килегеҙ», – тип бөтә Йәһүҙә менән Йәрүсәлимгә иғлан итәләр. 10Бөтә түрәләр һәм халыҡ быға ҡыуана һәм йәшникте тултырғансы килтереп һалып тора+. 11Левиҙәр йәшникте батша түрәләренә алып килеп, тегеләр унда аҡсаның күплеген күргәс, батшаның сәркәтибе менән баш ҡаһиндың ышаныслыһы килеп йәшникте бушата ла, уны яңынан урынына илтеп ҡуя. Көндән-көнгә ошолай бик күп көмөш йыялар. 12Батша менән Йеһоядағ йыйылған көмөштө Раббы ҡорамында эш башҡарыусыларға илтеп тора, ә улар Раббы ҡорамын яңыртыу өсөн ташсылар менән балта оҫталарын, Раббы ҡорамын йүнәтеү өсөн тимерселәр менән баҡырсыларҙы яллай. 13Эшселәр эшләй, төҙәтеүҙәр улар ҡулы менән бойомға ашырыла. Улар Алла ҡорамын тейешле хәлгә килтерә, нығыта. 14Төҙөлөш тулыһынса тамамланғандан һуң, улар батша менән Йеһоядағҡа ҡалған көмөштө килтереп тапшыра. Был көмөштән Раббы ҡорамында хеҙмәт үтәү һәм яндырыу ҡорбаны килтергәндә кәрәк булған һауыттар ҡоялар, шулай уҡ алтын, көмөштән башҡа һауыт-һаба яһайҙар. Йеһоядағ иҫән ваҡытта Раббы ҡорамында тотош яндырыу ҡорбандары даими килтереп торола.

15Йеһоядағ ҡартая, донъялыҡтан туйып, йөҙ утыҙ йәшендә мәрхүм була. 16Уны Дауыт ҡалаһында батшалар янына ҡуялар, сөнки ул Аллаға һәм Уның ҡорамына хеҙмәт итеп, Исраилда тик изгелек кенә эшләй.

17•Йеһоядағтың вафатынан һуң, Йәһүҙә түрәләре батшаға килеп баш эйә, батша иһә уларҙы тыңлай башлай. 18Улар ата-бабаларының Аллаһы Раббының ҡорамын ташлап, алиһә Ашера хөрмәтенә ҡуйылған ҡолғаларға һәм боттарға табынырға тотона. Уларҙың был гонаһы арҡаһында Йәһүҙә менән Йәрүсәлимгә Алланың асыуы төшә+. 19Халҡын Үҙенә ҡайтарам тип, Раббы уларға пәйғәмбәрҙәрен ебәрә. Әммә халыҡ пәйғәмбәрҙәрҙең киҫәтеүенә ҡолаҡ һалмай+. 20Йеһоядағ ҡаһиндың улы Зәкәрьяһты Алла рухы солғап ала һәм ул халыҡ алдына баҫып әйтә:

– Раббы былай ти: «Ни өсөн һеҙ Раббы бойороҡтарын боҙаһығыҙ? Эштәрегеҙҙә уңышҡа ирешә алмаясаҡһығыҙ, сөнки Раббыны һеҙ нисек ташлаһағыҙ, Ул да һеҙҙе шулай ташлаясаҡ»+.

21Әммә Зәкәрьяһҡа ҡаршы фетнә ойошторола, батша бойороғо буйынса, уны Раббы ҡорамы ихатаһында таш бәреп үлтерәләр+. 22Йоаш батша Йеһоядағтың үҙенә эшләгән изгелектәрен иҫенә лә төшөрмәй, уның улын үлтерә. Йән биргәндә Зәкәрьяһ:

– Раббы күрһен дә язаһын бирһен, – ти+.

23Ошо йылдың аҙағында Арам ғәскәре Йәһүҙә менән Йәрүсәлимгә килеп һөжүм итә, халыҡтың бөтә башлыҡтарын ҡыра, барлыҡ яумалды үҙҙәренең батшаһына Дамаскка оҙата. 24Арам ғәскәре аҙ һанлы булһа ла, Раббы ата-бабаларының Аллаһын онотҡан өсөн йәһүҙиҙәрҙең бихисап күп ғәскәрен улар ҡулына тапшыра. Шулай итеп, Йоаш батша язаһын ала+. 25Арамиҙар уны ауыр яралы хәлдә ҡалдырып китә, әммә ярандары, Йеһоядағ ҡаһиндың улының ҡанын түккән өсөн, уны ятҡан түшәгендә үлтерә. Йоаш шулай үлә. Уны Дауыт ҡалаһында ерләйҙәр, әммә батшалар зыяратына ҡуймайҙар. 26Уға ҡаршы фетнә ойоштороусылар ғаммон ҡыҙы Шимғаҫтың улы Завад менән моав ҡыҙы Шимриҫтың улы Йеһозавад була.

27Йоаштың улдары, уға ҡаршы әйтелгән бик күп пәйғәмбәрлек һүҙҙәре, Алла ҡорамын төҙөкләндереүгә ҡағылышлы хикәйәләүҙәр Батшалар китабындағы яҙмаларҙа бирелгән. Йоаш урынына улы Амасъяһ батша булып ултыра.

25

Йәһүҙә батшаһы Амасъяһ

(4 Бат 14:1-14, 17-20)

25^1•Амасъяһ егерме биш йәшендә батша була, Йәрүсәлимдә егерме туғыҙ йыл батшалыҡ итә. Әсәһе Йеһоғаддан Йәрүсәлимдән була. 2Амасъяһ Раббы күҙендә дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡыла, әммә быны ихлас күңелдән эшләмәй. 3Тәхетендә нығынғас, Амасъяһ атаһы Йоаш батшаны үлтергән ярандарын язалай+. 4Әммә уларҙың балаларына ҡағылмай, сөнки Муса китабындағы ҡанунда Раббы былай тип бойора: «Аталар балаларының гонаһы өсөн үлтерелмәһен, балалар аталарының гонаһы өсөн үлтерелмәһен, һәр кем үҙ гонаһы өсөн үҙе үлемгә дусар ителһен»+.

5Амасъяһ Йәһүҙә халҡын йыя һәм, уларҙы ғаиләләре буйынса бүлеп, һәр төркөмгә Йәһүҙә һәм Бинйәмин ырыуҙарынан мең баштары һәм йөҙ баштары тәғәйенләй. Йәше егерме һәм егерменән уҙған ир-егеттәрҙе иҫәпкә алғандан һуң, һуғышҡа яраҡлы, һөңгө һәм ҡалҡан тоторлоҡ өс йөҙ мең кеше булыуы асыҡлана+. 6Быларҙан тыш батша йөҙ талант көмөшкә Исраилдан йөҙ мең батыр яугир яллай. 7Әммә бер Алла бәндәһе, уға килеп, былай ти:

– Эй батша! Исраил ғәскәре һинең менән бармаһын, сөнки Раббы исраилдар менән, бөтә был әфраимдар менән түгел. 8Әгәр барһаң, һин үҙең генә бар, һуғышта ғәйрәтле бул, әммә Алла һине дошмандан еңелдерер, сөнки ярҙам биреү ҙә, ҡолатыу ҙа Алланың ҡөҙрәтендә.

9Амасъяһ Алла бәндәһенән:

– Исраил ғәскәренә биргән йөҙ талант менән нишләргә һуң? – тип һорай.

Алла бәндәһе:

– Раббы һиңә унан да күпте бирә ала, – тип яуаплай.

10Амасъяһ Әфраимдан килгән яугирҙәрҙе айырып ҡайтарып ебәрә. Улар Йәһүҙәгә бик ныҡ асыуланып, ярһып ҡайтып китә. 11Ә Амасъяһ, ҡыйыуланып, ғәскәрен Тоҙло үҙәнгә алып бара һәм Сеғирҙең ун мең яугирен ҡыйрата;+
12тағы ла ун меңде йәһүҙиҙәр әсирлеккә ала һәм, ҡая башына мендереп, шунан аҫҡа ташлай. Улар барыһы ла таштарға бәрелеп һәләк була+. 13Ул арала Амасъяһ үҙе менән алмайынса кире бороп ҡайтарған ғәскәр Самариянан Бейт-Хоронға тиклем арала Йәһүҙә ҡалаларына һөжүм итә, өс мең кешене үлтерә, бик күп мөлкәт талап ала.

14Эдомдарҙы ҡыйратҡандан һуң, Амасъяһ үҙе менән Сеғир халҡының илаһтарын алып ҡайта. Ул уларҙы үҙенең аллалары итә, уларға сәждә ҡылып ҡорбандар килтерә+. 15Раббы Амасъяһҡа ныҡ асыулана һәм уға пәйғәмбәрен ебәрә. Пәйғәмбәр батшаға былай ти:

– Ни өсөн ул халыҡтың аллаларына табынаһың һин? Улар үҙ халҡын һинең ҡулыңдан ҡотҡарып ҡала алманы бит.

16– Һине батша кәңәшсеһе итеп ҡуйҙылармы әллә? – тип бүлдерә батша пәйғәмбәрҙе. – Ауыҙыңды яп! Юғиһә йәнең менән хушлашасаҡһың!

Пәйғәмбәр уға:

– Ошо эшең һәм минең кәңәшемә ҡолаҡ һалмағаның өсөн Алланың һине һәләк итергә ҡарар ҡылғанын беләм, – ти ҙә башҡа өндәшмәй.

17Йәһүҙә батшаһы Амасъяһ, кәңәшләшеп, Йеһуҙан тыуған Йеһоахаздың улы Йеһоашҡа, Исраил батшаһына: «Әйҙә кил, йөҙмә-йөҙ көс һынашайыҡ», – тип илселәр ебәрә. 18Исраил батшаһы Йеһоаш Йәһүҙә батшаһы Амасъяһҡа былай тип яуаплай: «Бер заман Ливанда үҫкән сәнскәк ҡыуаҡ кедр ағасына: „Ҡыҙыңды минең улыма кәләш итеп бир“, тип яусы ебәргән, имеш. Әммә Ливандың бер ҡырағай януары, үтеп барышлай уны иҙә тапап киткән, ти+. 19Һин нимә, эдомдарҙы тар-мар иттем, тип эреләнеп киттеңме? Шул еңеүеңә ҡәнәғәт булып, өйөңдә генә ултыр. Нишләп бәлә саҡыраһың? Үҙең дә, һинең менән бергә Йәһүҙә лә тар-мар ителәсәк бит».

20Әммә Амасъяһ тыңламай, сөнки, Эдом илаһтарына табынған өсөн, Алла уның кешеләрен Йеһоаш ҡулына тапшырырға ҡарар ҡылған була. 21Бына Исраил батшаһы Йеһоаш яуға сыға һәм Йәһүҙәнең Бейт-Шәмәш ҡалаһында уның менән йөҙмә-йөҙ осраша+. 22Йәһүҙә ғәскәре исраилдар тарафынан тар-мар ителә һәм яугирҙәр өйҙәренә ҡасып ҡайтып китә. 23Исраил батшаһы Йеһоаш Йәһүҙә батшаһы Амасъяһты – Йеһоахаздан тыуған Йоаштың улын – Бейт-Шәмәштә әсиргә ала ла уны Йәрүсәлимгә килтерә һәм ҡала диуарының Әфраим ҡапҡаһынан алып Мөйөш ҡапҡаһына тиклемге дүрт йөҙ терһәк оҙонлоғондағы араһын емертә+. 24Алла ҡорамында Ғовед-Эдом яуаплығы аҫтында һаҡланған бөтә алтын-көмөштө, затлы һауыт-һабаны, батша һарайындағы хазиналарҙы талап ала. Байтаҡ халыҡты аманат итеп Самарияға алып ҡайтып китә+.

25Йәһүҙә батшаһы Амасъяһ Йоаш улы Исраил батшаһы Йеһоаш Йеһоахаз улы үлгәндән һуң, ун биш йыл йәшәй. 26Амасъяһтың башҡа ғәмәлдәре тураһында башынан аҙағынаса Йәһүҙә һәм Исраил батшалары китабында яҙылған.

27Амасъяһ Раббынан тайпылғандан һуң, Йәрүсәлимдә уға ҡаршы фетнә ойошторола. Ул Лахиш ҡалаһына ҡаса, әммә дошмандары, артынан кеше ебәреп, уны шунда үлтертәләр+. 28Амасъяһтың мәйетен атта алып ҡайтып, Йәһүҙә ҡалаһында ата-бабалары янына ерләйҙәр.

26

Йәһүҙә батшаһы Ғуззияһ

(4 Бат 14:21-22; 15:1-3, 5-7)

26^1•Шунан һуң Йәһүҙә халҡы ун алты йәшлек Ғуззияһты[*] атаһы Амасъяһ урынына батша итеп ҡуя. 2Ул, атаһы үлеп ата-бабалары хозурына күскәс, Элаҫ ҡалаһын Йәһүҙәгә ҡайтара һәм ҡайтанан ҡора+.

3Тәхеткә ултырғанда Ғуззияһҡа ун алты йәш була. Ул Йәрүсәлимдә илле ике йыл батшалыҡ итә. Әсәһе Йехольяһ Йәрүсәлимдән була. 4Ғуззияһ, Раббы күҙендә дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡылып, һәр йәһәттән атаһы Амасъяһты ҡабатлай+. 5Алланан ҡурҡырға өйрәткән Зәкәрьяһ иҫән саҡта, Ғуззияһ Аллаға ынтылып йәшәй. Ғуззияһ Раббыға ынтылған дәүерҙә, Алла уның тормошон уңышлы итә+.

6Ғуззияһ, пелештиҙәргә ҡаршы һуғыш башлап, Ғаҫ, Явне һәм Ашдод ҡалаларының диуарҙарын емерә, Ашдод эргәһендә һәм пелештиҙәргә ҡараған башҡа урындарҙа ҡалалар төҙөй. 7Ул пелештиҙәргә, Гур-Бәғелдә йәшәгән ғәрәптәргә һәм мағондарға ҡаршы һуғышҡанда, Алла уға ярҙам итә+. 8Ғаммондар Ғуззияһҡа яһаҡ түләп тора. Уның даны Мысыр сиктәренә тиклем тарала, сөнки ул шундай көсәйеп китә+.

9Бынан тыш, Ғуззияһ Йәрүсәлимдәге Мөйөш ҡапҡаһы, Үҙән ҡапҡаһы башына һәм диуарҙың мөйөшөндә манаралар төҙөп, уларҙы нығыттыра+. 10Ул сүллектә манаралар төҙөтә, бихисап көтөүҙәре өсөн күпләп һыу соҡорҙары эшләтә. Ер эшенә күңеле ятҡанға күрә, Шефелала һәм тигеҙлектә игенселәре, тауҙарҙа һәм баҡсаларҙа йөҙөм үҫтереүселәре була.

11Ғуззияһтың төркөмдәргә бүленгән, һуғышҡа әҙер, өйрәтелгән ғәскәре була. Яугирҙәрҙе батша түрәләренең береһе Хананъяһтың ҡулы аҫтында кәтип Йеғиил менән мөдир Мағасеяһ исемлеккә теркәгән була. 12Был батыр яугирҙәргә ике мең алты йөҙ нәҫел башлыҡтары етәкселек итә. 13Улар ҡулы аҫтында өс йөҙ ете мең биш йөҙ ҡаһарман яугир булып, улар батшаға фиҙаҡәр рәүештә ярҙам итергә, дошманға ҡаршы һуғышҡа инергә әҙер тора. 14Ғуззияһ бөтә ошо ғәскәре өсөн ҡалҡандар һәм һөңгөләр, торҡа һәм һарайталар, уҡ-һаҙаҡ һәм һапҡы таштары әҙерләтә. 15Тағы ла ул Йәрүсәлимдә бик оҫта итеп уйланған ҡулайламалар эшләтә, улар манараларға һәм мөйөштәргә ҡуйылып, уҡтар һәм ҙур таштар яуҙырыу өсөн тәғәйенләнгән була. Хикмәтле ярҙам алған өсөн ул ҡеүәтле булып китә, даны алыҫтарға тарала.

16Әммә шулай көсәйгәс, Ғуззияһ үҙ башына була маһайып китә һәм Аллаһы Раббыға ҡаршы енәйәт ҡыла. Ул ҡорбан усағында хуш еҫ төтәтер өсөн Раббы ҡорамына инә. 17Ғазаръяһ ҡаһин Раббының һикһән ҡыйыу ҡаһины менән уның артынан эйәрә. 18Улар Ғуззияһ батшаның юлына арҡыры төшөп:

– Эй Ғуззияһ! Раббыға хуш еҫ төтәтеү һинең эшең түгел. Был Һарун нәҫеленән булған, төтәтергә бағышлау алған ҡаһиндарҙың эше. Изге торлаҡтан сыҡ, Раббыға ҡаршы енәйәт ҡылаһың бит, был һиңә Алла Раббынан шөһрәт килтермәҫ, – тиҙәр+.

19Ҡулына төтәҫләгес алған Ғуззияһ быға бик ныҡ асыулана. Әммә уның ҡаһиндарға асыуланыуы була, Раббы ҡорамында, ҡаһиндар алдында, хуш еҫ төтәтеү усағы янында торғанында, маңлайына махау ауырыуы сыға. 20Баш ҡаһин Ғазаръяһ менән башҡа ҡаһиндар уға ҡараһа, маңлайында – махау! Улар батшаны тышҡа алып сығырға ашыға, хәйер, ул үҙе лә сығып китеү яғын ҡарай, сөнки уға Раббы язаһы төшкән була+.

21Ғуззияһ батша ғүмеренең аҙағына тиклем махау ауырыулы була һәм үлгәнсе айырым өйҙә йәшәй. Раббы ҡорамына инеү уға ҡырҡа тыйыла. Батша һарайына һәм ил халҡына улы Йоҫам етәкселек итә+.

22Ғуззияһтың башҡа ғәмәлдәрен, башынан аҙағынаса, Амус улы Ишағыяһ пәйғәмбәр яҙып ҡалдырған+. 23Ғуззияһ үлеп, ата-бабаларына ҡушыла һәм уны батша төрбәләре эргәһендә, батшаларҙыҡы булған ҡырҙа ата-бабалары янында ерләйҙәр, сөнки уны, ул махаулы, тиҙәр. Уның урынына улы Йоҫам батша була.

27

Йәһүҙә батшаһы Йоҫам

(4 Бат 15:32-38)

27^1•Тәхеткә ултырғанында Йоҫам егерме биш йәштә булып, Йәрүсәлимдә ун алты йыл батшалыҡ итә. Әсәһе Йеруша – Садоҡ ҡыҙы була. 2Йоҫам, атаһы Ғуззияһ кеүек үк, Раббы күҙендә дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡыла, тик, унан айырмалы, Раббы ҡорамына инмәй. Халыҡ иһә һаман боҙоҡ эштәрен дауам итә+. 3Йоҫам Раббы ҡорамының Юғары ҡапҡаһын яһата, Ғофел ҡалҡыулығындағы ҡала диуарына ла күпте төҙөтә+. 4Бынан тыш ул Йәһүҙә тауҙарында ҡалалар, урмандарҙа ҡәлғәләр һәм манаралар һалдыра. 5Ул Ғаммон батшаһы менән һуғыша һәм уны еңә. Ул йылды ғаммондар уға йөҙ талант көмөш һәм ун меңешәр кор бойҙай менән арпа бирә. Ғаммондар бындай яһаҡты икенсе йылына ла, өсөнсө йылына ла бирә. 6Йоҫам Аллаһы Раббы юлынан йөрөгәнгә күрә шулай ҡеүәтле булып китә.

7Йоҫамдың башҡа ғәмәлдәре, уның бөтә яуҙары һәм тотҡан юлы Исраил һәм Йәһүҙә батшалары китабында яҙылған. 8Тәхеткә ултырғанда ул егерме биш йәшендә булып, Йәрүсәлимдә ун алты йыл батшалыҡ итә. 9Йоҫам үлеп, ата-бабалары хозурына күсә, уны Дауыт ҡалаһында ерләйҙәр. Урынына улы Ахаз батша була.

28

Йәһүҙә батшаһы Ахаз

(4 Бат 16:1-20)

28^1•Тәхеткә ултырғанда Ахазға егерме йәш була. Ул Йәрүсәлимдә ун алты йыл батшалыҡ итә. Ахаз боронғо бабаһы Дауыт батша кеүек булмай, Раббы күҙендә дөрөҫ булмаған ғәмәлдәр ҡыла. 2Ул Исраил батшаларының юлын ҡыуа, хатта Бәғел һындарын ҡойҙора, 3Бен-Һинном үҙәнендә хуш еҫ төтәтә һәм Раббы Исраил халҡы алдынан ҡыуып ебәргән ҡәүемдәрҙең ерәнгес йолаларына эйәрә, хатта, үҙ улдарын ҡорбанға килтереп, утта яндыра+. 4Боттарға табынған ҡалҡыулыҡтарҙа, түбәләрҙә, һәр бер суҡ япраҡлы ағас аҫтында ҡорбан сала һәм хуш еҫ төтәтә+. 5Быларҙы күреп, Раббы Алла уны арамиҙар батшаһы ҡулына тапшыра. Улар Ахазды еңә һәм, күптәрҙе әсирлеккә алып, Дамаскка алып китә. Бынан тыш Раббы Ахазды Исраил батшаһы ҡулына тапшыра, һәм Ахаз уның тарафынан ныҡ ҡыйратыла+. 6Ремалъяһ улы Пеҡах батша бер көндә Йәһүҙәнең йөҙ егерме мең яугирен ҡырып һала, сөнки улар ата-бабаларының Аллаһы Раббыны ташлаған була. 7Әфраимдарҙан ғәйрәтле Зихри иһә батша улы Мағасеяһты, һарай мөдире Ғазриҡамды һәм батшанан һуң икенсе булған Әлҡананы үлтерә. 8Исраилдар үҙҙәренең туғандары йәһүҙиҙәрҙең ике йөҙ мең кешеһен – ҡатындарын, улдарын һәм ҡыҙҙарын әсирлеккә ала; шулай уҡ уларҙан бик күп яумал талап, Самарияға оҙата.

9Унда Раббы пәйғәмбәре йәшәгән була, исеме – Ғодед. Ул, Самарияға ҡайтып килгән ғәскәр ҡаршыһына сығып, былай ти:

– Ата-бабаларығыҙҙың Аллаһы Раббы, йәһүҙиҙәргә асыуланып, уларҙы һеҙҙең ҡулға тапшырҙы, ә һеҙ уларҙы күктәргә олғашырлыҡ нәфрәт менән ярһып ҡырҙығыҙ+. 10Хәҙер һеҙ Йәһүҙә менән Йәрүсәлим халҡының ирҙәрен һәм ҡатын-ҡыҙҙарын үҙегеҙгә ҡол итергә йыйынаһығыҙ. Ә Аллағыҙ Раббы алдында үҙегеҙҙең ғәйептәрегеҙ юҡмы ни? 11Хәҙер минең һүҙҙәремә ҡолаҡ һалығыҙ: әсиргә алған туғандарығыҙҙы ҡайтарып ебәрегеҙ, юғиһә Раббы Үҙенең асыуын өҫтөгөҙгә төшөрөр.

12Әфраимдарҙан ҡайһы бер түрәләр – Ғазаръяһ Йеһоханан улы, Бәрәхъяһ Мешиллемоҫ улы, Йехизкияһ Шаллум улы һәм Ғамаса Хадлай улы яуҙан ҡайтып килеүселәрҙең ҡаршыһына сыға ла 13уларға былай ти:

– Әсирҙәрҙе бында алып килмәгеҙ, юғиһә Раббы алдында гонаһҡа батырбыҙ. Булған гонаһтарыбыҙ һәм енәйәттәребеҙгә яңыларын өҫтәргә уйлайһығыҙмы? Ғәйебебеҙ былай ҙа үтә ҙур, Раббы былай ҙа Исраилға асыулы!

14Яугирҙәр әсирҙәрҙе һәм яумалды хәрби түрәләр һәм йыйылған халыҡҡа ҡалдыра. 15Әсирҙәр тураһында хәстәрлек күреү өсөн исемләп кешеләр тәғәйенләнә. Улар яланғастарына яумалға алынған әйберҙәр араһынан кейем-һалым, аяҡ кейеме бирә, ашата, эсерә, яраларына зәйтүн майы һөртә. Шунан, хәлһеҙҙәрен ишәктәргә мендереп, хөрмәләр ҡалаһы Йерихоға, уларҙың туғандарынан алыҫ булмаған урынға, алып бара. Унан үҙҙәре Самарияға әйләнеп ҡайта+.

16Шул саҡ Ахаз батша Ашшур батшаһына ярҙам һорап мөрәжәғәт итә, 17сөнки эдомдар тағы килә, Йәһүҙә халҡын ҡыра, әсирҙәрҙе алып китә+. 18Пелештиҙәр ҙә Йәһүҙәнең Шефелалағы һәм Негевтағы ҡалаларына һөжүм итеп, Бейт-Шәмәште, Айялонды, Гедероҫты, Сохоны улар тирәһендәге ауылдары менән бергә, шулай уҡ Тимна менән Гимзоны улар тирәһендәге ауылдары менән бергә ала һәм шунда төпләнә+. 19Ахаз батша Раббыға үтә күп хыянат ҡылып, Йәһүҙә халҡын аҙҙырған өсөн, Раббы Йәһүҙәне шулай түбәнһетә. 20Ашшур батшаһы Тиглат-Пиләсәр килеп, Ахазға ярҙам итер урынға, уны ҡыҫырыҡлай башлай+. 21Ахаз Раббы ҡорамында, үҙ һарайында һәм түрәләрҙә булған хазиналарҙы алып Ашшур батшаһына бирә, әммә бының файҙаһы теймәй.

22Үҙе өсөн ошолай ҡатмарлы ваҡыт булһа ла, Ахаз батша Раббыға хыянат ҡылыуын дауам итә. 23Уны еңгән Дамаск аллаларына ҡорбан килтерә: «Арам батшаларының аллалары уларға ярҙам итә лә баһа, мин дә уларға ҡорбан салайым да, улар миңә лә ярҙам итер», – тип өмөтләнә. Әммә был илаһтар Ахаз менән бөтә Исраилдың һәләкәтенә сәбәп була. 24Ахаз иһә Алла ҡорамындағы бөтә һауыттарҙы йыйып ала, вата-ҡыра, Раббы ҡорамының ишектәрен бикләй һәм Йәрүсәлимдең һәр бер мөйөшөндә сит аллаларға ҡорбан усаҡтары яһап ҡуя, 25Йәһүҙәнең бөтә ҡалаларында сит аллаларға төтәтеү өсөн табыныу ҡалҡыулыҡтары булдырып, ата-бабаларының Аллаһы Раббыны асыуландыра.

26Ахаздың башҡа ғәмәлдәре һәм ҡылған эштәре тураһында башынан аҙағынаса Йәһүҙә һәм Исраил батшалары китабында яҙылған. 27Ахаз үлеп, ата-бабалары хозурына күсә һәм уны Йәрүсәлим ҡалаһында дәфен ҡылалар, тик Исраил батшалары төрбәһенә ҡуймайҙар. Уның урынына улы Хизкияһ батша була.

29

Йәһүҙә батшаһы Хизкияһ

29^1•Тәхеткә ултырғанда Хизкияһҡа егерме биш йәш була. Ул Йәрүсәлимдә егерме туғыҙ йыл батшалыҡ итә. Әсәһе – Авияһ Зәкәрьяһ ҡыҙы була. 2Хизкияһ та боронғо бабаһы Дауыт һымаҡ уҡ Раббы күҙендә дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡыла.

3Батшалыҡ итеүенең тәүге йылының тәүге айында уҡ ул Раббы ҡорамының ишектәрен ҡайтанан астыра һәм уларҙы йүнәттерә. 4Унда ҡаһиндар менән левиҙәрҙе саҡырып ала, уларҙы көнсығыш майҙанға йыйып, 5былай ти:

– Мине тыңлағыҙ, левиҙәр! Үҙегеҙҙе паклағыҙ, ата-бабаларығыҙҙың Аллаһы Раббының ҡорамын изгеләндерегеҙ, мөҡәддәс урындан уны нәжесләгән бөтә нәмәләрҙе сығарып ташлағыҙ. 6Сөнки ата-бабаларыбыҙ тоғролоҡ һаҡламаны, Аллабыҙ Раббыға хуш килмәҫтәйҙе ҡылып йөрөнө, Уны ташланы, Раббы торлағынан йөҙ сөйөрөп, уға арҡалары менән боролдо. 7Улар хатта айуан ишектәрен бикләп ҡуйҙы, майшәмдәрҙе һүндерҙе, хуш еҫ төтәтмәне, Исраил Аллаһының мөҡәддәс урынында тотош яндырыуҙар башҡарманы+. 8Шуның өсөн Йәһүҙә менән Йәрүсәлимгә Раббының асыуы төштө һәм Ул уларҙы мәсхәрәгә ҡалдырҙы, бөлдөрҙө, мыҫҡыл итте – быларҙы үҙ күҙҙәрегеҙ менән күреп тораһығыҙ. 9Шуның өсөн аталарыбыҙ ҡылыстан ҡырылды, ә улдарыбыҙ менән ҡыҙҙарыбыҙ, ҡатындарыбыҙ әсирлектә. 10Раббы беҙҙән Үҙенең ялҡынлы асыуын ҡайтарһын тип, мин Исраил Аллаһы Раббы менән килешеү төҙөргә теләйем+. 11Балаларым минең! Вайымһыҙ булмағыҙ, сөнки Раббы Үҙенең хозурында хеҙмәт итеү, ҡорбан килтереү өсөн һеҙҙе һайлап алған+.

12Бына левиҙәр эшкә тотона: Ҡыһаҫ нәҫеленән Махаҫ Ғамасай улы һәм Йоил Ғазаръяһ улы; Мерари нәҫеленән Ҡиш Ғавди улы һәм Ғазаръяһ Йеһалләлил улы; Гершон нәҫеленән Йоах Зимма улы һәм Ғедән Йоах улы;+
13Әлисафан нәҫеленән Шимри һәм Йеғиил; Асаф нәҫеленән Зәкәрьяһ һәм Маттанъяһ;+
14Һеман нәҫеленән Йехиил һәм Шимғи; Йедуҫун нәҫеленән Шемағъяһ һәм Ғуззиил+. 15Улар ағай-энеһен йыйып ала, паклана һәм, батша бойороғо буйынса, Раббы күрһәтмәһенә ярашлы, Раббы ҡорамын пакларға китә. 16Ҡаһиндар Раббы ҡорамын паклар өсөн уның эсенә инә, ундағы бөтә нәжес әйберҙәрҙе ихатаға сығара, ә левиҙәр быларҙы Ҡидрон үҙәненә алып барып ташлай+. 17Улар беренсе айҙың беренсе көнөндә эшкә керешеп, һигеҙенсе көндә Раббы ҡорамының айуанына етәләр. Раббы ҡорамын изгеләндереү тағы ла һигеҙ көн бара һәм беренсе айҙың ун алтынсы көнөндә тамамлана. 18Шунан улар Хизкияһ батшаның һарайына барып, былай тиҙәр:

– Беҙ Раббының ҡорамын тулыһынса таҙарттыҡ, тотош яндырыу ҡорбандары өсөн ҡорбан усағын, уның барлыҡ һауыт-һабаһын, изге икмәк өҫтәлен, уның бөтә һауыт-һабаһын пакланыҡ. 19Ахаз батша үҙе батшалыҡ иткән осорҙа хыянат ҡылып сығарып ташлаған бөтә һауыт-һабаны алып килеп изгеләндерҙек. Бына улар Раббының ҡорбан усағы алдында тора+.

20Икенсе көндө Хизкияһ батша иртән иртүк ҡала түрәләрен йыйып ала һәм Раббы ҡорамына китә. 21Улар батшалыҡ өсөн, Изге торлаҡ өсөн һәм Йәһүҙә өсөн ҡорбан салырға тип, ете үгеҙ башмаҡ, ете һарыҡ тәкәһе, ете һарыҡ бәрәсе һәм гонаһ ҡорбанлығы өсөн ете кәзә тәкәһе алып килә. Хизкияһ Һарун тоҡомонан булған ҡаһиндарға Раббының ҡорбан усағында уларҙы тотош яндырыу ҡорбаны итеп килтерергә ҡуша. 22Бына үгеҙҙәрҙе салалар, ҡаһиндар, ҡанын алып, ҡорбан усағына һирпә, һарыҡ тәкәләрен салалар һәм ҡорбан усағына ҡанын һирпәләр; һарыҡ бәрәстәрен салып, ҡорбан усағына ҡанын һирпәләр+. 23Шунан һуң батша һәм йыйылған халыҡ алдына гонаһ өсөн ҡорбан ителәсәк кәзә тәкәләрен килтерәләр. Тегеләр ҡулдарын тәкәләр өҫтөнә ҡуя+. 24Ҡаһиндар уларҙы сала, бөтә Исраилды гонаһтарынан паклар өсөн, уларҙың ҡанын ҡорбан усағына һирпә, сөнки батша тотош яндырыу менән гонаһ ҡорбанын бөтә исраилдар өсөн килтерергә ҡушҡан була. 25Батша һуҡма тәрилкәләр, лира һәм арфалар тотҡан левиҙәрҙе Раббы ҡорамына ҡуя, быны Дауыт менән батша әүлиәһе Ғад һәм Наҫан пәйғәмбәр ҡағиҙәһенә ярашлы эшләй. Был – Раббының уның пәйғәмбәрҙәре аша ебәрелгән ҡағиҙәһе була+. 26Бына левиҙәр – Дауыттың уйын ҡоралдары, ҡаһиндар борғолары менән тороп баҫа+. 27Хизкияһ ҡорбан усағында тотош яндырыу ҡорбанын килтерергә бойора. Ҡорбан килтереү йолаһына керешкәс, борғоларға һәм Исраил батшаһы Дауыттың уйын ҡоралдарына ҡушылып, Раббыға бағышланған йыр башлана. 28Бөтә йыйын сәждә ҡыла, йырсылар йырлай, борғолар уйнай, тотош яндырыу тамамланғансы шулай була. 29Тотош яндырыу тамам булғас, батша һәм уның янындағылар һәммәһе лә теҙ сүгә һәм сәждә ҡыла. 30Хизкияһ батша менән түрәләр левиҙәргә Раббыны Дауыт һәм Асаф әүлиә һүҙҙәре менән данларға бойора, улар шатланышып данлай, теҙ сүгеп сәждә ҡыла. 31Хизкияһ, дауам итеп, былай ти:

– Бына һеҙ үҙегеҙҙе Раббыға арнанығыҙ. Хәҙер тороп, Раббы ҡорамына ҡорбандар менән шөкөр саҙаҡаларын килтерегеҙ.

Йыйын ҡорбандар, шөкөр саҙаҡалары килтерә башлай, айырыуса ихластар тотош яндырыу ҡорбандары сала. 32Йыйын килтергән ҡорбандар һаны түбәндәгесә була: етмеш үгеҙ, йөҙ һарыҡ тәкәһе, ике йөҙ һарыҡ бәрәсе – былар барыһы ла Раббыға тотош яндырыу ҡорбаны. 33Изге ҡорбан итеп алты йөҙ баш эре мал, өс мең ваҡ мал килтерелә. 34Әммә ҡаһиндар аҙ һанлы булған өсөн, улар тотош яндырыу ҡорбанына тәғәйенләнгән малдарҙың бөтәһенең дә тиреһен тунап өлгөртә алмай. Шуға күрә уларҙың туғандары левиҙәр, башҡа ҡаһиндар үҙҙәрен изгеләндергәнсе һәм эш бөткәнгә тиклем, уларға ярҙамлаша. Левиҙәр ҡаһиндарға ҡарағанда үҙҙәрен изгеләндереүгә етдирәк мөнәсәбәттә була. 35Тотош яндырыу ҡорбандары ғәйәт күп була. Уларҙан тыш, татыулыҡ ҡорбандарының эс майы һәм тотош яндырыу ҡорбаны менән бергә килтерелгән түкмә ҡорбандар күп була. Раббы ҡорамындағы хеҙмәт ошолай итеп тергеҙелә. 36Алланың Үҙ халҡына ҡылған был эшенә Хизкияһ менән бар халыҡ ифрат ҡыуана, сөнки был эш ҡапыл ғына ғәмәлгә аша.

30

Ҡотҡарылыу байрамын үткәреү

30^1Хизкияһ батша бөтә Исраил һәм Йәһүҙә халҡына, шулай уҡ Әфраим менән Менашше ырыуҙарына хәбәр ебәреп, уларҙы Исраил Аллаһы Раббыға бағышланған Ҡотҡарылыу байрамын уҙғарыу өсөн Раббының Йәрүсәлимдәге ҡорамына саҡыра. 2Хизкияһ батша үҙенең түрәләре һәм Йәрүсәлим халҡы менән кәңәшләшеп, Ҡотҡарылыу байрамын икенсе айҙа үткәрергә ҡарар иткән була+. 3Исраил халҡы Ҡотҡарылыу байрамын үҙ ваҡытында билдәләй алмай, сөнки күп ҡаһиндар әлегә изгеләнеү йолаһын үтмәгән һәм кешеләрҙең күпселеге Йәрүсәлимгә йыйылмаған була+. 4Батша ла, халыҡ та тап шулай эшләүҙе дөрөҫ тип таба. 5Беер-Шәвәғтән алып Данға тиклем барлыҡ исраилдарға, һәммәһенә Исраил Аллаһы Раббының Ҡотҡарылыу байрамын билдәләү өсөн Йәрүсәлимгә килергә ҡушып иғлан ителә, сөнки уны ҡанун ҡушҡанса бөтөн халыҡ менән үткәргәндәре булмай+.

6Батша менән уның түрәләре исеменән яҙылған хаттарҙы бөтә Исраил менән Йәһүҙә халҡына еткереүсе сапҡындар юлға сыға. Хатта былай тиелгән була:

«Исраил халҡы! Ибраһим, Исхаҡ һәм Исраил Аллаһы Раббыға йөҙ бороғоҙ, һәм Ул да Ашшур батшаларынан иҫән ҡалған һеҙгә табан боролор+. 7Ата-бабаларының Аллаһы Раббыға хыянат иткән аталарығыҙ һәм туғандарығыҙ кеүек булмағыҙ. Үҙегеҙ күреп торҙоғоҙ, Раббы уларҙы ҡот осҡос ҡаты язаланы+. 8Атайҙарығыҙ шикелле таш бәғерле булмағыҙ, Раббыға буйһоноғоҙ, Уның Изге торлағына, Ул мәңгелеккә мөҡәддәс ҡылған урынға, килегеҙ; үҙегеҙҙең Аллағыҙ Раббыға хеҙмәт итегеҙ, ана шунда Ул һеҙгә булған ялҡынлы асыуын тыйып ҡалыр+. 9Раббыға ҡабат йөҙ борһағыҙ, туғандарығыҙ һәм балаларығыҙ үҙҙәрен әсирлеккә алғандарҙың миһырбанына юлығыр һәм ошо ергә әйләнеп ҡайтыр, сөнки Аллағыҙ Раббы мәрхәмәтле һәм рәхимле, Уға ҡайтһағыҙ, Ул һеҙҙән ситкә боролмаҫ»+.

10Сапҡындар Әфраим менән Менашше ерҙәрендә ҡаланан ҡалаға йөрөй, зевулундарға ла барып етә, тик уларҙы көлөп һәм мыҫҡыллап ҡаршылайҙар. 11Шулай ҙа Ашер, Менашше һәм Зевулун ырыуҙарының ҡайһы берәүҙәре күнеп, Йәрүсәлимгә килә. 12Раббы һүҙе буйынса батша һәм түрәләр биргән бойороҡ ғәмәлгә ашһын өсөн Алланың ихтыяры Йәһүҙә халҡының күңеленә берҙәмлек һала.

13Икенсе айҙа Сөсө икмәк байрамын үткәреү өсөн Йәрүсәлимгә бик күп халыҡ йыйыла. 14Йәрүсәлимдәге бөтә сит аллаларға булған ҡорбан усаҡтарын емереп ташлайҙар, хуш еҫ төтәтеү урындарын ватып, Ҡидрон үҙәненә ырғыталар+. 15Икенсе айҙың ун дүртендә Ҡотҡарылыу байрамы бәрәстәрен салалар. Ҡаһиндар менән левиҙәр оялалар һәм инде үҙҙәрен ваҡытында изгеләндерәләр, Раббы ҡорамына тотош яндырыу ҡорбандарын килтерәләр 16һәм үҙҙәренең ҡағиҙәләренә, Алла бәндәһе Муса ҡанунына ярашлы, тәғәйен урынды биләйҙәр. Ҡаһиндар левиҙәр биргән ҡанды һирпә+. 17Йыйылғандарҙың күбеһе үҙҙәрен изгеләндермәгәнгә күрә, пакланмаған һәм үҙенең бәрәсен Раббыға бағышлай алмағандар өсөн Ҡотҡарылыу байрамы бәрәстәрен левиҙәргә салырға тура килә. 18-19Әфраим һәм Менашше, Исасхар һәм Зевулун ырыуҙарынан килгәндәрҙең күбеһе таҙарынмаған булһа ла, ҡанунда яҙылғанға ҡаршы килеп, Ҡотҡарылыу байрамы бәрәсен ашай. Ләкин Хизкияһ улар өсөн доға ҡылып: «Эй игелекле Раббы! Ата-бабаларының Аллаһы Раббыға бөтөн күңеле менән ынтылған һәр кемде, улар Изге торлаҡ ҡануны буйынса тейешенсә таҙарынып килмәгән булһалар ҙа, ғәфү итә күр!» – ти+. 20Раббы Хизкияһты ишетә һәм халыҡҡа зыян ҡылмай.

21Йәрүсәлимгә йыйылған исраилдар ете көн буйы Сөсө икмәк байрамын билдәләй, күңел аса, левиҙәр менән ҡаһиндар, көн һайын уйын ҡоралдарында уйнап, Раббыны данлай+. 22Хизкияһ Раббыға хеҙмәттә оҫталыҡ күрһәткән бөтә левиҙәрҙе рухландыра. Татыулыҡ ҡорбандары килтерә-килтерә, ата-бабаларының Аллаһы Раббыны данлай-данлай, байрам ризығын ете көн ашайҙар. 23Бөтә йыйын тағы ете көн байрам итергә була һәм был ете көндө лә бик ҡыуанышып үткәрәләр, 24сөнки Йәһүҙә батшаһы Хизкияһ йыйылыусыларға мең баш үгеҙ башмаҡ менән ун мең баш ваҡ мал; түрәләр шулай уҡ йыйын өсөн мең баш үгеҙ башмаҡ менән ун мең баш ваҡ мал бирә. Ҡаһиндарҙың да күптәре изгеләнә. 25Йәһүҙәнән йыйылған барса халыҡ, ҡаһиндар ҙа, левиҙәр ҙә, Исраилдан килгән кешеләр ҙә, Исраилдан күсеп килеп, Йәһүҙәлә йәшәүсе килмешәктәр ҙә – һәммәһе күңел аса. 26Йәрүсәлимдә иҫ киткес шатлыҡ хөкөм һөрә, Исраил батшаһы Сөләймән Дауыт улы заманынан бирле бындай хәл күрелгәне булмай+. 27Һуңынан ҡаһиндар һәм левиҙәр аяғүрә баҫып халыҡты фатихалай. Уларҙың доғалары Алланың күктәрҙәге мөҡәддәс торлағына етеп, ҡабул ҡылына+.

31

Ҡанун-ҡағиҙәләрҙең теүәл үтәлеүе

(4 Бат 18:4)

31^1Ахырҙа бындағы бөтә исраилдар Йәһүҙә ҡалаларына юллана, уларҙағы табыныу бағаналарын вата, Ашераға ҡуйылған ҡолғаларҙы ҡырҡа, Йәһүҙә һәм Бинйәмин, Әфраим һәм Менашше ерҙәрендәге табыныу ҡалҡыулыҡтарын һәм ҡорбан усаҡтарын тотошлайы менән емереп сыға. Шунан һуң һәр кем үҙ биләмәһенә, үҙ ҡалаһына ҡайтып китә+.

2Хизкияһ ҡаһиндарҙы һәм левиҙәрҙе тотош яндырыу һәм татыулыҡ ҡорбандары килтереүгә, хеҙмәт үтәүгә, данлау һәм маҡтауға, Раббы торлағының ҡапҡаларын һаҡлауға – һәр ҡайһыһын ҡаһинлыҡ йә левилек тәғәйенләнешенә ярашлы, сиратҡа теҙә+. 3Батша Раббы ҡанунына күрә, һәр көн иртәнсәк һәм кис, шәмбе көндәрендә, Яңы ай байрамдарында, Раббы тәғәйенләгән башҡа байрамдарҙа килтерелә торған тотош яндырыу ҡорбанына үҙ мөлкәтенән өлөш сығара+. 4Йәрүсәлимдә йәшәүсе халыҡҡа ул, үҙҙәрен Раббы ҡанунын теүәл үтәүгә бағышлай алһындар өсөн, ҡаһиндар һәм левиҙәргә тейешле өлөштө бирергә бойора+. 5Был бойороҡ иғлан ителеү менән, Исраил халҡы икмәк, шарап, май, бал, баҫыуҙан йыйылғандың һәммәһенән тәүге уңышты күпләп килтерә башлай – бөтәһенең ундан бер өлөшөн алып килә+. 6Йәһүҙә ҡалаларында йәшәгән исраилдар ҙа, йәһүҙиҙәр ҙә эре малдың да, ваҡ малдың да ундан берен, шулай уҡ Аллалары Раббыға бағышланған саҙаҡаларҙың ундан берен уларға ташый. Килтерелгәндәр тау-тау булып өйөлә+. 7Халыҡ саҙаҡалар алып килеүҙе өсөнсө айҙа башлай һәм етенсе айға тамамлай. 8Хизкияһ менән уның түрәләре килеп, өйөмдәрҙе күрә һәм Раббыға, Уның халҡы исраилдарға рәхмәт уҡый. 9Хизкияһ ҡаһиндар менән левиҙәрҙән был өйөмдәр тураһында һораша. 10Садоҡ нәҫеленән баш ҡаһин Ғазаръяһ уға былай тип яуап бирә:

– Раббы ҡорамына саҙаҡа ташыла башлау менән, беҙ ҙә туйғансы ашай башланыҡ, ризыҡтың күп өлөшө артып ҡалды. Эйе, Раббы Үҙ халҡына бәрәкәт бирҙе, шуға күрә артып ҡалғаны ла бик күп+.

11Хизкияһ Раббы ҡорамында келәт бүлмәләр әҙерләргә ҡуша, һәм был бойороҡ үтәлә+. 12Килтерелгән бүләктәрҙе, ғөшөрҙәрҙе, бағышланған саҙаҡаларҙы – һәммәһен теүәлләп күсерәләр. Улар янында леви Конанъяһ мөдирлек итә, уның ҡустыһы Шимғи уға ярҙамсы итеп тәғәйенләнә. 13Хизкияһ батша менән Алла ҡорамының мөдире Ғазаръяһ күрһәтмәһенә ярашлы, Йехиил, Ғазазъяһ, Нахаҫ, Ғасаһил, Йеримоҫ, Йозавад, Әлиил, Исмахъяһ, Махаҫ һәм Бенаяһ Конанъяһ менән уның ҡустыһы Шимғи ҡарамағындағы һаҡсылар була. 14Леви Ҡоре Имна улы, Көнсығыш ҡапҡа һаҡсыһы, Аллаға арнап үҙ ихтыяры буйынса килтерелгән бүләктәр өсөн яуаплы була, Раббыға килтерелгән һәм изгеләрҙән-изге саҙаҡаларҙы Раббы хеҙмәтендәгеләргә өләшә. 15Уның ҡул аҫтында эшләгән Ғедән, Минйәмин, Йешуағ, Шемағъяһ, Амаръяһ һәм Шеханъяһ килтерелгән мал-мөлкәтте ҡаһиндарҙың ҡалаларында йәшәгән ҡәрҙәштәренә, ҡаһин төркөмдәре буйынса, олоһон-кесеһен айырмайынса, ғәҙел итеп тарата+. 16Бынан тыш, нәҫел исемлектәренә индерелгән өс һәм унан юғары йәштәге ир балаларға – бер мәл Раббы ҡорамына үҙҙәренең вазифаларына һәм төркөмдәренә ярашлы көндәлек хеҙмәтен башҡарырға тейешле һәммәһенә – өлөш бирелә. 17Ҡаһиндар нәҫелдәре буйынса, ә йәше егерменән уҙған левиҙәр – кемдең ҡайһы төркөмдә ниндәй вазифа башҡарыуына ярашлы исемлеккә теркәлгән була+. 18Йәмғиәткә ингән, үҙҙәренең бағышланыуына тоғро булғандарҙың хатта бәләкәй балалары ла, ҡатындары, улдары һәм ҡыҙҙары ла нәҫел исемлегенә яҙылған була.

19Ҡалалар янындағы ерҙәрҙә йәшәгән Һарун нәҫеле ҡаһиндарына килгәндә, уларға өлөштәрен таратырға һәр ҡалала махсус кешеләр тәғәйенләнә. Был кешеләр ҡаһин нәҫеленән булған бөтә ир заттарына һәм нәҫел исемлегенә теркәлгән бөтә левиҙәргә өлөш бирә.

20Был үҙгәрештәрҙе Хизкияһ бөтә Йәһүҙәлә ғәмәлгә ашыра. Ул үҙенең Аллаһы Раббы алдында яҡшы, дөрөҫ һәм тоғро ғәмәлдәр эшләй+. 21Алла ҡорамындағы хеҙмәткә, Алла ҡанунының һәм бойороҡтарының үтәлешенә ҡағылышлы һәр эштә ул Аллаһына ынтылған хәлдә, бөтә йөрәктән ихлас башҡарған өсөн уңыш ҡаҙана.

32

Раббының Йәһүҙәне Санхеривтан ҡотҡарыуы

(4 Бат 18:13-37; 19:35-37; Ишғ 36:1-22; 37:36-38)

32^1•Хизкияһ батша Раббыға тоғролоҡ менән башҡарған ошо эштәрҙән һуң, Ашшур батшаһы Санхерив Йәһүҙәгә һөжүм итә һәм, нығытмалы ҡалаларҙы тартып алыу ниәте менән, уларҙы ҡамап ала. 2Хизкияһ, Санхеривтың Йәрүсәлимгә ҡаршы һуғыш менән килгәнен күргәс, 3үҙенең хәрби башлыҡтары һәм батыр яугирҙәре менән һөйләшеп, ҡаланан ситтәге һыу сығанаҡтарын быуҙырырға була. 4Бик күп халыҡ йыйыла, бөтә инештәрҙе, ил буйлап аҡҡан йылғаны быуып ҡуялар, бында килгәс, Ашшур батшалары һыу тапмаһын, тиҙәр. 5Хизкияһтың күңеле күтәрелеп китә, емерелгән диуарҙы торғоҙа, уның өҫтөнә манаралар төҙөттөрә, тыштан тағы бер диуар ҡорҙорта, Дауыт ҡалаһындағы Миллоны нығыттырып, күпләп ҡорал, ҡалҡандар әҙерләтә+. 6Халыҡ өҫтөнән хәрби башлыҡтар тәғәйенләп, уларҙы ҡала ҡапҡаһы янындағы майҙанға йыя ла, йөрәктәренә үтерлек итеп, былай ти:

7– Ныҡ булығыҙ, батыр булығыҙ, Ашшур батшаһынан да, уның менән ябырылып килеүселәрҙән дә ҡурҡмағыҙ, ҡалтыранып төшмәгеҙ, сөнки уларҙа түгел, беҙҙең яҡта ҡөҙрәтлерәк көс+. 8Уларҙың беләге көслө, ә беҙҙең яҡта – Аллабыҙ Раббы, Ул беҙгә ярҙам итәсәк һәм беҙҙең өсөн алышасаҡ.

Йәһүҙә батшаһы Хизкияһтың һүҙҙәре халыҡтың рухын күтәрә+.

9Бынан һуң үҙенең бөтә ғәскәре менән Лахиш ҡалаһын ҡамауҙа тотҡан Ашшур батшаһы Санхерив, хеҙмәтселәрен Йәрүсәлимгә ебәреп, Йәһүҙә батшаһы Хизкияһҡа һәм Йәрүсәлимдә йәшәгән бөтә йәһүҙиҙәргә былай тип әйтергә ҡуша:

10– Ашшур батшаһы Санхерив былай ти: «Һеҙ нимәгә өмөтләнәһегеҙ, Йәрүсәлимдең ҡамалышын нисек үткәрмәксе булаһығыҙ? 11„Аллабыҙ Раббы беҙҙе Ашшур батшаһы ҡулынан ҡотҡарасаҡ“, – тип Хизкияһ һеҙҙе алдамаһын. Ул һеҙҙе аслыҡтан һәм сарсауҙан һәләк итмәксе! 12Хизкияһ, ошо Аллағыҙға табыныу ҡалҡыулыҡтарын, ҡорбан усаҡтарын боҙоп ташлап, Йәһүҙә халҡына һәм Йәрүсәлимдә йәшәүселәргә фәҡәт ошо ҡорбан усағы алдында ғына сәждә ҡылырға һәм хуш еҫ төтәтергә ҡушты түгелме+? 13Минең һәм ата-бабаларымдың башҡа илдәрҙәге бөтә халыҡтар менән ни эшләгәнебеҙҙе белмәйһегеҙме әллә һеҙ? Ул халыҡтарҙың илаһтарының береһе үҙ илен минең ҡулдан ҡотҡара алдымы+? 14Минең ата-бабаларым ҡырып һалған халыҡтарҙың илаһтарының ҡайһыһы минән үҙенең халҡын ҡотҡарып алып ҡалды? Шулай булғас, нисек итеп Аллағыҙ һеҙҙе минең ҡулымдан ҡотҡара алһын? 15Хизкияһ һеҙҙе алдаштырмаһын, башығыҙҙы бутамаһын, уға ышанмағыҙ: быға тиклем бер халыҡтың, бер батшалыҡтың бер илаһы ла халҡын минең йәки ата-бабаларымдың ҡулынан ҡотҡара алмағанды, һеҙҙең Аллағыҙ ҙа һеҙҙе минең ҡулдан ҡотҡара алмаясаҡ»+.

16Санхеривтың хеҙмәтселәре Алла Раббыға һәм Уның ҡоло Хизкияһҡа ҡаршы тағы ла күберәк һөйләй. 17Санхерив, яҙған хаттарында ла Исраил Аллаһы Раббыны хурлап, Уға ҡаршы ошондай һүҙҙәр ҙә әйтә: «Башҡа илдәрҙең илаһтары үҙ халыҡтарын минең ҡулымдан ҡотҡара алмаған кеүек, Хизкияһтың Аллаһы ла Үҙ халҡын минең ҡулымдан ҡотҡара алмаясаҡ». 18Ашшур батшаһының хеҙмәтселәре диуар өҫтөндә торған Йәрүсәлим халҡына ҡарап, йәһүд телендә һөрәнләйҙәр. Улар, ҡаланы баҫып алыу еңелерәк булһын өсөн, халыҡтың ҡотон алып, ҡурҡытмаҡсы булалар. 19Йәрүсәлим Аллаһын башҡа халыҡтарҙың кеше ҡулы менән яһалған аллаларына тиңләп һөйләйҙәр.

20Хизкияһ батша менән Амус улы Ишағыяһ пәйғәмбәр, доға ҡылып күктәрҙән ярҙам ялбара. 21Раббы Үҙенең фәрештәһен ебәрә, ул Ашшур батшаһы ғәскәрендәге барлыҡ батырҙарҙы, ғәскәр башлыҡтарын һәм түрәләрҙе ҡырып сыға. Ашшур батшаһы, хурлыҡҡа ҡалып, үҙ еренә кире ҡайтып китә. Үҙ илаһының йортона килгәс, уны үҙ улдары ҡылыс менән сәнсеп үлтерә+. 22Раббы бына шулай итеп Хизкияһ менән Йәрүсәлим кешеләрен Ашшур батшаһы Санхерив ҡулынан, шулай уҡ башҡаларҙан да ҡотҡара һәм һәр тарафта һаҡлап тора. 23Күптәр Йәрүсәлимгә Раббыға тип бүләктәр, Йәһүҙә батшаһы Хизкияһҡа затлы әйберҙәр килтерә. Ошо хәлдәрҙән һуң уның бар халыҡтар алдында абруйы үҫә бара.

Хизкияһтың ауырыуы һәм һауығыуы

(4 Бат 20:1-21; Ишғ 38:1-8; 39:1-8)

24Шул осорҙа Хизкияһ үлемесле ауырыуға тарый. Ул Раббыға доға ҡылып ялбара. Раббы Хизкияһҡа яуап биреп, һауығыуына ишара иткән билдә ебәрә+. 25Әммә Хизкияһ үҙенә төшкән изгелектең хаҡын ҡайтармай, сөнки йөрәген маһайыу биләп алған була. Шунлыҡтан уға, Йәһүҙәгә һәм Йәрүсәлимгә Раббының асыуы төшә+. 26Шунда Хизкияһ, Йәрүсәлим халҡы һымаҡ, үҙенең тәкәбберлеген йүгәнләй. Шунлыҡтан Хизкияһ дәүерендә Раббының асыуы уларға башҡаса төшмәй+.

27Хизкияһ бай һәм данлы була, ул алтын-көмөш, аҫыл таштар, еҫле майҙар һәм ҡалҡандар, затлы әйберҙәрҙе ҡуйыу өсөн һаҡлағыстар; 28иген уңышын, шарапты, зәйтүн майын һаҡлау өсөн келәттәр, мал-тыуар өсөн ҡуралар, көтөүҙәре өсөн кәртәләр яһата. 29Ҡалалар төҙөтә. Ваҡ һәм эре мал көтөүҙәре бик күп була, сөнки Алла уға байлыҡты мул бирә. 30Хизкияһ шулай уҡ, Гихон шишмәһен үрҙән быуҙырып, һыуын Дауыт ҡалаһының көнбайышына ағыҙа. Хизкияһ һәр эштә уңыш ҡаҙана+. 31Бабил түрәләре илендәге билдә тураһында һорашырға тип ебәргән илселәр алдында ғына, уны һынарға тип, күңелендәген астырыр өсөн, Алла яңғыҙын ҡалдыра.

32Хизкияһтың башҡа ғәмәлдәре, яҡшы эштәре тураһында Йәһүҙә һәм Исраил батшалары китабындағы Амус улы пәйғәмбәр Ишағыяһҡа иңгән күренмештә бәйән ителгән.

33Хизкияһ үлеп, ата-бабаларына ҡушыла һәм уны Дауыт нәҫеле төрбәһенең үрге яғына дәфен ҡылалар. Хизкияһ вафат булғас, бөтә Йәһүҙә халҡы һәм Йәрүсәлим кешеләре уны хөрмәтләп оҙата. Уның урынына улы Менашше батша була.

33

Йәһүҙә батшаһы Менашше

(4 Бат 21:1-10, 17-18)

33^1•Тәхеткә ултырғанда Менашшеға ун ике йәш була. Ул Йәрүсәлимдә илле биш йыл батшалыҡ итә. 2Менашше Раббы Исраил халҡы алдынан ҡыуып ебәргән ҡәүемдәрҙең ерәнгес йолаларын ҡабатлап, Раббы күҙендә яман булған эштәр ҡыла. 3Атаһы Хизкияһ емергән табыныу ҡалҡыулыҡтарын яңынан торғоҙа, Бәғелдәргә ҡорбан усаҡтары төҙөтә, Ашераға ҡолғалар ҡуйҙыра, барлыҡ күк есемдәренә сәждә ҡылып, уларға табына+. 4Раббының: «Минең исемем Йәрүсәлимдә мәңгегә төйәкләнер» тигән ҡорамында ят илаһтарға ҡорбан усаҡтары төҙөтә+. 5Раббы ҡорамының ике ихатаһында ла, бөтә күк есемдәренә бағышлап, ҡорбан усаҡтары яһата+. 6Ул Бен-Һинном үҙәнендә улдарын утҡа һалып ҡорбан итә, күрәҙәлек, сихыр һәм тылсым менән шөғөлләнә, әруахтарҙың рухын саҡырыусылар, тылсымсылар менән аралаша. Раббыға ҡаршы бик күп золом ҡылып, Уны асыуландыра+. 7Менашше Алла ҡорамына ырып яһалған һынды урынлаштыра. Ә бит Алла Дауыт менән уның улы Сөләймәнгә: «Был йортта һәм Мин Исраилдың бөтә ырыуҙары араһынан һайлап алған Йәрүсәлимдә исемем мәңгегә төйәкләнер. 8Әгәр ҙә Мин уларға Муса аша еткергән бөтә ҡанунды, ҡағиҙә һәм ҡарарҙарҙы үтәһәләр, Мин ата-бабаларығыҙға биргән ерҙән исраилдар мәңге китмәҫ», – тип әйткән була+. 9Ләкин Менашше Йәһүҙә менән Йәрүсәлим халҡын шул тиклем юлдан яҙҙыра, хатта Раббы Исраил халҡы алдынан юҡ иткән ҡәүемдәрҙән дә былайыраҡ золом ҡылалар.

10Раббы Менашше менән уның халҡын киҫәтә, тик улар ҡолаҡ һалмай. 11Раббы уларға Ашшур батшаһының хәрби башлыҡтарын ебәрә, улар Менашшены әсиргә ала, танауына ҡулса тағып, Бабилға алып китә+. 12Бәләгә тарығас, ул Аллаһы Раббыға бик ныҡ ялбара һәм ата-бабаларының Аллаһына ихлас буйһона. 13Ул доғаларын юллай һәм Алла уға илтифат итә, уның ялбарыуын ишетә, Йәрүсәлимгә ҡайтарып, тәхетенә ултырта. Шунда Менашше Раббының Алла икәнлеген аңлай+.

14Шунан һуң ул Дауыт ҡалаһының тышҡы диуарын төҙөтә, уны Гихондан көнбайышта, үҙән буйлап Балыҡ ҡапҡаһына тиклем үткәреп, Ғофел тирәләй әйләндерә һәм бик ныҡ бейегәйтә. Йәһүҙәлә бөтә нығытылған ҡалаларға хәрби башлыҡтар ҡуя,+
15сит аллаларҙы һәм Раббы ҡорамындағы һынды, Раббы ҡорамының тауында һәм Йәрүсәлимдә төҙөткән ҡорбан усаҡтарын емертә һәм ҡаланан тышҡа сығарып ташлаттыра. 16Раббының ҡорбан усағын аяҡҡа баҫтырып, унда татыулыҡ һәм шөкөр ҡорбандары килтерә, Йәһүҙә халҡына Исраил Аллаһы Раббыға табынырға бойора. 17Әммә халыҡ, үҙенең Аллаһы Раббыға бағышлаһа ла, ҡорбанды һаман табыныу ҡалҡыулыҡтарында килтереүен дауам итә.

18Менашшеның ҡалған бөтә ғәмәлдәре, уның үҙ Аллаһына доғаһы, уға Исраил Аллаһы Раббы исеменән өндәшкән әүлиәләрҙең һүҙҙәре «Исраил батшалары тарихы» китабында яҙылған. 19Уның доғаһы ла, үтенесенең ҡабул ителеүе лә, Аллаға ихлас буйһонғанға тиклем ҡылған бөтә гонаһтары һәм хыянаттары ла, ул табыныу ҡалҡыулыҡтары төҙөткән, Ашераға ҡолғалар, боттар ҡуйҙыртҡан урындары тураһында Хозайҙың яҙмаларында һүрәтләнә. 20Менашше үлеп, ата-бабалары хозурына күсә һәм үҙ һарайында дәфен ҡылына. Уның урынына улы Амон тәхеткә ултыра.

Йәһүҙә батшаһы Амон

(4 Бат 21:19-24)

21•Амон егерме ике йәшендә тәхеткә ултыра һәм Йәрүсәлимдә ике йыл батша була. 22Әммә, атаһы Менашше кеүек үк, Раббы күҙендә яман булған ғәмәлдәр ҡыла; атаһы Менашше яһатҡан бөтә боттарға ҡорбандар килтерә, уларға табына+. 23Раббыға атаһы Менашше Аллаға ихлас буйһонған һымаҡ буйһонмай, киреһенсә, гонаһтарын арттыра ғына+. 24Ярандары Амонға ҡаршы фетнә ойоштора һәм уны һарайында үлтерә. 25Ил халҡы Амонға ҡаршы фетнә ойошторғандарҙың барыһын да ҡырып, улы Йошияһты батша итеп ҡуя.

34

Йәһүҙә батшаһы Йошияһ

(4 Бат 22:1-2; 23:4-20)

34^1•Тәхеткә ултырғанда Йошияһҡа һигеҙ йәш була. Ул Йәрүсәлимдә утыҙ бер йыл батшалыҡ итә. 2Йошияһ Раббы күҙендә дөрөҫ булған ғәмәлдәр ҡыла, боронғо бабаһы Дауыттың юлын тота, уңға ла, һулға ла тайпылмай+.

3Батшалыҡ итеүенең һигеҙенсе йылында, үҫмер генә сағында, ул боронғо бабаһы Дауыттың Аллаһына ынтыла башлай, ә ун икенсе йылында Йәһүҙә менән Йәрүсәлимде табыныу ҡалҡыулыҡтарынан, Ашера ҡолғаларынан, уйылған һәм ҡойолма боттарҙан таҙартырға тотона+. 4Уның бойороғо менән халыҡ Бәғелдең ҡорбан усаҡтарын һәм улар янындағы хуш еҫ төтәтеү усаҡтарын емерә, Ашера ҡолғаларын ҡырҡа, уйылған һәм ҡойолма боттарҙы вата, онтаҡтарын уларға ҡорбан килтергәндәрҙең ҡәберҙәре өҫтөнә һибә+. 5Ә боттарға табынған ҡаһиндарҙың һөйәктәрен ошо боттарға ҡорбан килтергән ҡорбан усаҡтарында яндыра, шул рәүешле Йәһүҙә менән Йәрүсәлимде паклай+. 6Нафтали ерҙәренә тиклем һуҙылған Менашше, Әфраим, Шимғон ырыуҙары ҡалаларында һәм уларҙың эргә-тирәһендәге бушап ҡалған ерҙәрҙә, 7бөтә Исраил илендә уларҙың ҡорбан усаҡтарын, Ашера ҡолғаларын юҡ иттерә, боттарын селпәрәмә килтереп ташлай. Шунан һуң Йәрүсәлимгә әйләнеп ҡайта.

Ҡанун китабының табылыуы

(4 Бат 22:3-20)

8Батшалыҡ итеүенең ун һигеҙенсе йылында, илде, Алла ҡорамын таҙартҡас, Йошияһ Асалъяһ улы Шафанды, ҡала мөдире Мағасеяһты, йылъяҙмасы Йоах Йоахаз улын Аллаһы Раббының ҡорамын төҙөкләндерергә ебәрә. 9Улар баш ҡаһин Хилҡияһҡа килә, Алла ҡорамына бирелгән көмөштәрҙе уға тапшыра. Был көмөштәрҙе тупһа һаҡлаусы левиҙәр менашшеларҙан, әфраимдар һәм башҡа исраилдарҙан, бөтә йәһүҙиҙәрҙән, бинйәминдәрҙән, Йәрүсәлимдә йәшәүселәрҙән йыйған була. 10Был көмөш Раббы ҡорамындағы эштәргә етәкселек итергә тәғәйенләнгән кешеләргә бирелә. Улар йортто йүнәткән һәм аяҡҡа баҫтырған эшселәргә түләй. 11Улар балта оҫталарына, төҙөүселәргә Йәһүҙә батшалары емергән биналарҙы йүнәтеү өсөн юнылған таш менән өрлөк һәм элгес-күгәндәр өсөн ағас һатып алырға тип тарата. 12Был кешеләр эштә намыҫлы була, уларға күҙәтеүселәр итеп Мерари нәҫеле левиҙәре Яхаҫ менән Ғовадъяһ, Ҡыһаҫ нәҫеленән Зәкәрьяһ менән Мешуллам тәғәйенләнә. Уйын ҡоралдарында яҡшы уйнай белгән бөтә левиҙәр+
13йөк ташыусыларҙы оҙатып йөрөй һәм һәр төрлө вазифа башҡарыусыларҙың эшен күҙәтә; сәркәтиптәр ҙә, мөдирҙәр ҙә, ҡапҡа һаҡсылары ла левиҙәрҙән була.

14•Раббы йортона килтерелгән көмөштө алған саҡта, Хилҡияһ ҡаһин Раббының Муса аша бирелгән ҡанун китабын таба+. 15Хилҡияһ кәтип Шафанға:

– Раббы ҡорамында ҡанун китабы табып алдым, – ти һәм кәтип Шафандың ҡулына бер төргәк китап тоттора.

16Шафан иһә китапты батшаға алып китә һәм уға бер юлы:

– Һинең хеҙмәтселәрең, ни ҡушылған булһа, шуның һәммәһен үтәп йөрөй. 17Раббы ҡорамында булған бөтә көмөштө ҡорамды төҙөкләндереү менән етәкселек итеүселәрҙең һәм эшселәрҙең ҡулына бирҙеләр, – тип хәбәр итә.

18Шафан кәтип батшаға Хилҡияһ ҡаһиндың үҙенә китап биргәнен дә еткерә. Ул уны батшаға уҡып ишеттерә. 19Батша, ҡанун һүҙҙәрен ишеткәс, өҫтөндәге кейемдәрен йыртып ташлай. 20Ул Хилҡияһҡа, Шафан улы Ахиҡамға, Миха улы Ғавдонға, Шафан кәтипкә, батшаның хеҙмәтсеһе Ғасаяһҡа былай тип бойора:+

21– Барығыҙ, минең хаҡҡа, Исраил менән Йәһүҙәлә ҡалғандар хаҡына ошо табылған китапта яҙылғандар тураһында Раббынан һорап белешегеҙ. Сөнки, ата-бабаларыбыҙ Раббы һүҙен тотмағаны, ошо китаптағыса йәшәмәгәне өсөн, Уның беҙгә төшәһе асыуы көслө+.

22Шунан Хилҡияһ ҡаһин һәм батша ебәргән кешеләр Раббы ҡорамында кейем-һалымдарҙы ҡараусы Хасраның улы Тоҡһаҫтың улы Шаллумдың ҡатынына – Хулда пәйғәмбәргә юллана. Ул Йәрүсәлимдең яңы биҫтәһендә йәшәгән була. Хулда менән ошо хаҡта һөйләшәләр+. 23Хулда уларға былай ти:

– Исраилдың Аллаһы Раббы әйтә: «Һеҙҙе Миңә ебәргән кешегә еткерегеҙ. 24„Раббы былай ти: Мин хәҙер бына был урынға, унда йәшәгән кешеләргә һәләкәт ебәрәм – Йәһүҙә батшаһы алдында уҡылған китапта яҙылған бөтә ҡарғыштарҙы күндерәм. 25Сөнки улар Минән ваз кистеләр, башҡа илаһтарға хуш еҫ төтәттеләр, үҙ ҡулдарының эше менән Минең асыуымды ҡабарттылар, шуға күрә асыуым был урынға түгеләсәк һәм ул һүнмәйәсәк“+. 26Һеҙҙе Раббынан һорашып-белешер өсөн ебәргән Йәһүҙә батшаһына иһә белдерегеҙ: „Исраилдың Аллаһы Раббы әле һин ишеткәндәр хаҡында былай ти: 27Алланың ошо ергә һәм унда йәшәүселәргә ҡаршы һүҙҙәрен ишетеп, күңелең йомшарҙы һәм Алла алдында үҙеңдең тәкәбберлегеңде йүгәнләнең. Эйе, Минең алда ысынлап та тәкәбберлегеңде йүгәнләнең, ҡайғынан кейемеңде йыртып, алдымда иланың. Шуның өсөн Мин һине ишеттем, – ти Раббы. –+
28Шуға күрә Мин һине ата-бабаларың янына оҙатырмын, һин тыныслыҡта дәфен ҡылынырһың. Күҙҙәрең был урынға һәм унда йәшәүселәргә Мин килтерәсәк оло һәләкәтте күрмәҫ“».

Ҡайтып был яуапты батшаға һөйләп бирәләр+.

29•Батша, хәбәр ебәреп, Йәһүҙә менән Йәрүсәлимдең бөтә аҡһаҡалдарын янына йыйып ала. 30Шунан Йәһүҙә кешеләрен, Йәрүсәлимдә йәшәүселәрҙе, ҡаһиндарҙы, левиҙәрҙе, олоһонан алып кесеһенә тиклем бөтә халыҡты эйәртеп, Раббы ҡорамына сыға. Шунда ул Раббы ҡорамында табылған Килешеү китабын уларға бәйнә-бәйнә ҡысҡырып уҡый+. 31Батша, үҙ урынына баҫып, Раббы менән килешеү төҙөй: Раббы юлынан йөрөргә, Уның бойороҡтарын, күрһәтмәләрен һәм ҡағиҙәләрен бөтә йөрәктән, ихлас күңел менән теүәл үтәргә, был китапта яҙылған килешеүҙең шарттарын ғәмәлгә ашырырға вәғәҙә бирә+. 32Батша Йәрүсәлимдә һәм Бинйәмин ерендә йәшәгән һәр кемгә шуны раҫларға бойора. Шулай итеп, Йәрүсәлим кешеләре ата-бабалары Аллаһының килешеүе буйынса йәшәй башлай.

33Йошияһ Исраил халҡы ерендәге бөтә әшәкене юҡ иттерә һәм Исраилдағы һәр кемгә үҙҙәренең Аллаһы Раббыға хеҙмәт итергә бойора. Уның дәүерендә улар ата-бабаларының Аллаһы Раббынан тайпылмай+.

35

Ҡотҡарылыу байрамының шартына килтереп үткәрелеүе

(4 Бат 23:21-23)

35^1•Йошияһ Йәрүсәлимдә Раббыға Ҡотҡарылыу байрамы уҙғара. Беренсе айҙың ун дүртендә Ҡотҡарылыу байрамы бәрәсен салалар+. 2Ул ҡаһиндарҙы тәғәйен вазифаларына тотонорға ҡуша, Раббы ҡорамында хеҙмәт башҡарыуға дәртләндерә. 3Үҙҙәрен Раббыға бағышлаған һәм халыҡҡа ғилем биргән левиҙәргә былай ти:

– Изге һандыҡты Исраил батшаһы Дауыттың улы Сөләймән төҙөгән ҡорамға ҡуйығыҙ. Бынан ары һеҙгә уны күсереп йөрөтөүҙең хәжәте юҡ. Хәҙер Аллағыҙ Раббыға һәм Уның халҡы Исраилға хеҙмәт итегеҙ+. 4Исраил батшаһы Дауыт һәм уның улы Сөләймән ҡушҡанса, ғаилә-ғаилә булып сиратығыҙға теҙелегеҙ+. 5Изге урында үҙҙәренең туғандарының вәкиле булған һәр төркөмгә бер төркөм левиҙәр тура килерлек итеп баҫығыҙ. 6Ҡотҡарылыу байрамы бәрәсен салығыҙ, изгеләнегеҙ, Муса аша Раббы хәбәр иткәнгә ярашлы, уны туғандарығыҙ өсөн бешерегеҙ.

7Йошияһ халҡына, шундағыларҙың һәммәһенә, Ҡотҡарылыу байрамы ҡорбанлығы итеп, утыҙ мең баш һарыҡ һәм кәзә бәрәстәре, өс мең баш үгеҙ бирә. Былары батша мөлкәтенән була+. 8Түрәләр ҙә үҙ теләктәре менән халыҡҡа, ҡаһиндарға һәм левиҙәргә хәйер тарата: Хилҡияһ, Зәкәрьяһ, Йехиил, Алла ҡорамындағы мөдирҙәр Ҡотҡарылыу байрамы ҡорбаны итеп ҡаһиндарға ике мең алты йөҙ һарыҡ һәм кәзә бәрәстәре, өс йөҙ үгеҙ бирә. 9Конанияһ, уның ир туғандары Шемағъяһ, Неҫанил, левиҙәрҙең башлыҡтары Хашавъяһ, Йеғиил, Йозавад Ҡотҡарылыу байрамына ҡорбанлыҡ итеп биш мең баш ваҡ мал һәм биш йөҙ үгеҙ бүләк итә.

10Хеҙмәт шулай ойошторола. Батша бойороғон үтәп, ҡаһиндар вазифаларына баҫа, левиҙәр үҙ төркөмөнә килеп баҫа+. 11Артабан Ҡотҡарылыу байрамы бәрәстәрен салалар. Ҡаһиндар левиҙәр биргән ҡанды һирпә, ә левиҙәр ҡорбан малының тиреһен тунарға керешә. 12Муса китабында яҙылғанса, ҡорбан өсөн тәғәйенләнгән малдарҙың Раббыға бағышлап яндырылырға тейешле өлөшөн айырып алып, һәр бер ғаилә-йортҡа таратып бирәләр. Үгеҙҙәрҙе лә шулай итәләр. 13Ҡотҡарылыу байрамы бәрәстәрен, ҡағиҙәгә ярашлы, утта ҡуралар. Изге ҡорбандарҙы ҡаҙандарҙа, көршәктәрҙә һәм табаларҙа бешереп, йәһәт кенә халыҡҡа тараталар+. 14Шунан һуң үҙҙәренә һәм ҡаһиндарға бешерәләр, сөнки быға тиклем ҡаһиндар, Һарун улдары, төнгә тиклем тотош яндырыу ҡорбанын һәм эс майын яндырыу менән мәшғүл була. Шул сәбәпле левиҙәр һуңынан үҙҙәре менән Һарун нәҫелдәре – ҡаһиндар өсөн әҙерләй. 15Асаф нәҫеле йырсылары ла, Дауыт менән Асаф, Һеман һәм батша әүлиәһе Йедуҫун ҡушҡанса, урындарында тора, һәр ҡапҡа төбөндәге һаҡсылар урынынан ҡуҙғалмай: уларға хеҙмәтен ташлап йөрөргә сәбәп сыҡмай, сөнки леви туғандары уларға ла бешерә+.

16Ул көндө, Йошияһ батша ҡушҡанса, Ҡотҡарылыу байрамын билдәләү һәм Раббының ҡорбан усағында тотош яндырыу ҡорбандары килтереүҙән ғибәрәт булған Раббы хеҙмәте шулай ҡорола. 17Шул ваҡытта унда булған исраилдар Ҡотҡарылыу байрамын билдәләйҙәр һәм ете көн буйы Сөсө икмәк байрамын үткәрәләр+. 18Исраилдар бындай Ҡотҡарылыу байрамын Шемуил пәйғәмбәр дәүеренән бирле үткәргәне булмай. Исраил батшаларынан Йошияһ, уның осорондағы ҡаһиндар, левиҙәр, бөтә йәһүҙиҙәр, исраилдар, Йәрүсәлимдә йәшәүселәр үткәргән кеүек Ҡотҡарылыу байрамын бер батша ла билдәләмәгән була. 19Был Ҡотҡарылыу байрамы Йошияһ батшалыҡ иткәндең ун һигеҙенсе йылында була.

Йошияһтың вафаты

(4 Бат 23:28-30)

20•Йошияһ Алла ҡорамын тәртипкә һалғандан һуң, Мысыр батшаһы Нехо яу менән Евфрат буйындағы Каркемишҡа йүнәлә. Йошияһ уға ҡаршы сыға+. 21Нехо уға илселәр аша шундай хәбәр ебәрә: «Һинең миндә ни эшең бар, Йәһүҙә батшаһы? Әле мин һиңә түгел, үҙем дошман булған батшалыҡҡа ҡаршы яуға барам. Алла миңә ашығырға ҡуша. Аллаға ҡаршы сыҡма, Ул – минең менән, һине харап итеп ҡуймаһын».

22Ләкин Йошияһ фекеренән ҡайтмай, ә уның менән алышҡа әҙерләнә, Нехоның Алла ҡушыуы буйынса әйткән һүҙҙәренә ҡолаҡ һалмай һәм Мегиддо тигеҙлегенә һуғышырға тип сыға+.

23Уҡсыларҙың Йошияһ батшаға атҡан уғы килеп тейә. Батша хеҙмәтселәренә:

– Ҡаты яраландым, мине бынан алып китегеҙ, – тип бойора+.

24Хеҙмәтселәре уны, яу арбаһынан төшөрөп, икенсе арбаға ултырта һәм Йәрүсәлимгә алып ҡайта. Ул вафат була, ата-бабалары төрбәһенә дәфен ҡылына. Бөтә Йәһүҙә менән Йәрүсәлим Йошияһ өсөн ҡайғырып илай+. 25Йошияһ тураһында Йермеяһ һыҡтау йыры сығарған; бөгөнгө көнгө тиклем ир һәм ҡатын-ҡыҙ йырсылар ошо һыҡтау йырын башҡара. Был Исраилда йола булып киткән һәм улар Һыҡтау йырҙарына индерелгән.

26Йошияһтың башҡа ғәмәлдәре һәм Раббы ҡанунына ярашлы изге эштәре 27башынан аҙағынаса Исраил һәм Йәһүҙә батшалары китабында яҙылған.

36

Йәһүҙә батшаһы Йеһоахаз

36^1•Шунан илдең халҡы Йошияһ улы Йеһоахазды Йәрүсәлимдә атаһы урынына батша итеп ҡуя. 2Тәхеткә ултырғанда Йеһоахазға егерме өс йәш була. Ул Йәрүсәлимдә өс ай батшалыҡ итә. 3Мысыр батшаһы уны Йәрүсәлимдәге тәхетенән ҡолата һәм Йәһүҙәгә йөҙ талант көмөш һәм бер талант алтын күләмендә түләү һала.

Йәһүҙә батшаһы Йеһояҡим

(4 Бат 23:31-35)

4Фирғәүен Нехо Йеһоахаздың ағаһы Әлъяҡимды, исемен Йеһояҡим тип үҙгәртеп, Йәһүҙә менән Йәрүсәлим өҫтөнән батша итеп ҡуя, Йеһоахазды иһә Мысырға алып китә+. 5•Тәхеткә ултырғанда Йеһояҡимға егерме биш йәш була. Ул Йәрүсәлимдә ун бер йыл батшалыҡ итә. Ул Аллаһы Раббы күҙендә яман булған эштәр ҡыла. 6Бабил батшаһы Навуходоносор уға яу менән килә. Ул Йеһояҡимды бығаулап Бабилға алып китә+. 7Раббы ҡорамындағы һауыттарҙың бер өлөшөн Навуходоносор Бабилға алып китеп үҙенең Бабилдағы һарайына ҡуя+.

8Йеһояҡимдың башҡа ғәмәлдәре, ул ҡылған әшәке эштәр Исраил һәм Йәһүҙә батшалары китабында яҙылған. Уның урынына улы Йеһояхин батша була.

Йәһүҙә батшаһы Йеһояхин

(4 Бат 23:36–24:6)

9•Йеһояхин ун һигеҙ йәшендә тәхеткә ултыра һәм Йәрүсәлимдә өс ай ҙа ун көн батшалыҡ итә. Ул Раббы күҙендә яман булған эштәр ҡыла. 10Киләһе йылдың яҙында Навуходоносор, үҙенең кешеләрен ебәреп, уны Бабилға алдырта. Уның менән бергә Раббы ҡорамындағы затлы һауыттарҙы ла алып китәләр. Йеһояхин урынына Йәһүҙә менән Йәрүсәлимгә батша итеп уның яҡын туғаны Сидкияһ тәғәйенләнә+.

Йәһүҙә батшаһы Сидкияһ

(4 Бат 24:8-17)

11•Тәхеткә ултырғанда Сидкияһҡа егерме бер йәш була. Ул Йәрүсәлимдә ун бер йыл батшалыҡ итә 12һәм үҙенең Аллаһы Раббы күҙендә яман булған эштәр ҡыла. Ул Раббы һүҙен еткереүсе Йермеяһ пәйғәмбәр алдында ла баш эймәй+. 13Навуходоносор батша Сидкияһты Алла исеме менән тоғролоҡҡа ант иттерһә лә, Сидкияһ уға ҡаршы фетнә күтәрә, үҙ һүҙлелегенә барып, бәғерһеҙләнә, хатта Исраил Аллаһы Раббыға табан боролоуҙан баш тарта+. 14Ҡаһиндарҙың башлыҡтары ла, халыҡ үҙе лә хыянаттарын арттыра бара, башҡа ҡәүемдәрҙең әшәкелектәрен ҡабатлай, Раббы Йәрүсәлимдә изгеләндергән ҡорамды нәжесләй.+

Йәрүсәлимдең тар-мар ителеүе

(4 Бат 25:1-21; Йер 39:1-10; 52:4-27)

15•Ата-бабаларының Аллаһы Раббы уларға әленән-әле илселәрен ебәреп тора, сөнки Ул Үҙ халҡын, Үҙ торлағын бик йәлләй+. 16Ләкин улар Алла илселәрен мыҫҡыллай, Алла һүҙҙәренә ҡолаҡ та һалмай, пәйғәмбәрҙәрен битәрләй.

Раббының Үҙ халҡына асыуы төшкәнгә тиклем шулай дауам итә, ҡотолоу сараһы ҡалмай+. 17Раббы уларға халдейҙар батшаһын ебәрә. Шул батша Изге торлаҡта уларҙың егеттәрен ҡылыстан үткәрә. Егет-еләнгә лә, ҡыҙ-ҡырҡынға ла, ҡарт-ҡороға ла аяу булмай: Алла уларҙың барыһын да ошо батша ҡулына тапшыра+. 18Бабил батшаһы Алла ҡорамындағы бөтә һауыт-һабаны – ҙурҙарын да, бәләкәйҙәрен дә – ҡорамдағы хазиналарҙы, батша менән уның түрәләренең хазиналарын Бабилға алып ҡайтып китә. 19Алла ҡорамын яндыралар, Йәрүсәлим диуарҙарын емерәләр, бөтә затлы һарайҙарҙы үртәйҙәр, затлы әйберҙәрен ваталар. 20Ҡылыстан имен ҡалғандарҙы иһә ул батша Бабилға һөргөнгә алып китә. Йәһүҙә халҡы Бабил батшаһына һәм улдарына ҡол була. Фарсы батшалығы көсәйгәнгә тиклем шулай дауам итә. 21Ә тупраҡ шәмбе ялына рәхәтләнә. Раббының Йермеяһ пәйғәмбәр иғлан иткән һүҙҙәре буйынса, етмеш йыл үткәнгә тиклем ул үҙенең буш ятҡан дәүерендә шәмбене һаҡлай+.

Кир батшаның Йәһүҙә халҡын һөргөндән ҡайтарыуы

(Ғөз 1:1-3)

22•Фарсы батшаһы Кир хакимлығының беренсе йылында Раббы, Йермеяһ аша еткергән һүҙен ғәмәлгә ашырып, Фарсы батшаһы Кирҙың күңелендә теләк уята. Шуға күрә Кир үҙ батшалығының бөтә тарафтарында һүҙ менән дә, яҙма рәүештә лә ошоларҙы иғлан итергә фарман бирә:+

23Фарсы батшаһы Кир шуны мәғлүм ҡыла:

Күк Аллаһы Раббы донъяның бөтә батшалыҡтарын миңә бирҙе. Ул Йәһүҙәләге Йәрүсәлим ҡалаһында Үҙенә бер йорт һалырға ҡушты. Уның халҡынан булғандар – Аллалары Раббы улар менән булһын! – шунда барһын+.

* 2:10 Кор, бат – бер кор – ашлыҡ үлсәме, 220 л, бер бат – шыйыҡлыҡ үлсәме, 22 л.

* 3:4 Айуан – ҡорамға ингән урында алғы бүлмә.

* 3:8 Талант – ауырлыҡ үлсәме, яҡынса 36 кг.

* 4:11 Хурам – «ІІІ Батшалар» китабында был кешене Хирам тип йөрөтәләр.

* 13:5 Тоҙ килешеүе – «мәңгелек боҙолмаҫ килешеү» тигәнде аңлата.

* 13:13 Боҫҡон – руссаһы: засада.

* 22:1 Ахазъяһ – Йеһоахаз исеме аҫтында ла иҫкә алына (ҡарағыҙ: «ІІ Йылъяҙма» 21:17).

* 26:1 Ғуззияһ – «ІV Батшалар» 14:21-се аятта «Ғазаръяһ» дип бирелгән.

• 1:1 3 Бат 3:4-14
+ 1:1 1 Йыл 29:25
+ 1:3 1 Йыл 16:39, 1 Йыл 21:29
+ 1:4 1 Йыл 13:5-6, 2 Бат 6:17, 1 Йыл 15:1
+ 1:5 Сығ 31:2, Сығ 27:1, Сығ 38:1
+ 1:8 1 Йыл 28:5

+ 1:9 3 Бат 8:26, 2 Йыл 6:17, Баш 13:16, Баш 28:14

+ 1:12 3 Бат 4:29-31, 3 Бат 5:12, 3 Бат 10:23, Вәғ 1:16

• 1:14 3 Бат 10:26-29
+ 1:14 3 Бат 4:26, 3 Бат 9:19
+ 1:16 Ҡнн 17:16
• 2:1 3 Бат 5
+ 2:3 1 Йыл 14:1
+ 2:5 Зәб 134:5
+ 2:6 3 Бат 8:27, 2 Йыл 6:18, Ишғ 66:1
+ 2:7 1 Йыл 22:15
+ 2:11 3 Бат 10:9
+ 2:13 3 Бат 7:13-14
+ 2:16 Йуш 19:46
+ 2:17 1 Йыл 22:2
• 3:1 3 Бат 6, 3 Бат 7:15-21
+ 3:1 Баш 22:2, 1 Йыл 22:1
+ 3:10 Сығ 25:18-20
+ 3:14 Сығ 26:31
+ 3:15 4 Бат 25:16-17, Йер 52:21-23
• 4:1 3 Бат 7:23-51
+ 4:1 2 Йыл 7:7, 2 Йыл 8:12
+ 4:2 4 Бат 16:17
+ 4:6 Зөл 40:38
+ 4:7 Сығ 25:31-39
• 5:2 3 Бат 8:1-13
+ 5:2 2 Бат 6:12

+ 5:8 Сығ 25:22, Сығ 26:33-34, 2 Йыл 3:10-13, Сығ 25:13-15

+ 5:10 Сығ 16:33-34, Иҫп 17:10, Сығ 25:21, Сығ 40:20, Ҡнн 10:5

+ 5:11 1 Йыл 24:1-9

+ 5:12 1 Йыл 6:33, 1 Йыл 6:39, 1 Йыл 25:1, 1 Йыл 15:16, Зәб 150:3-5

+ 5:13 1 Йыл 16:42, 1 Йыл 16:34, Ғөз 3:11, Зәб 105:1

+ 5:14 Сығ 40:34-35
+ 6:1 Зәб 17:12, Зәб 96:2
• 6:3 3 Бат 8:14-21
+ 6:3 2 Бат 6:18
+ 6:6 2 Бат 7:6-8, 1 Йыл 17:5-7
+ 6:7 2 Бат 7:2, 1 Йыл 17:1, 1 Йыл 22:7
+ 6:9 2 Бат 7:12-13
+ 6:10 1 Йыл 28:5
• 6:12 3 Бат 8:22-53
+ 6:12 Ғөз 9:5
+ 6:14 Сығ 15:11
+ 6:16 2 Бат 7:16, 3 Бат 2:4
+ 6:17 2 Йыл 1:9
+ 6:18 2 Йыл 2:6, Ишғ 66:1
+ 6:20 Ҡнн 12:11
+ 6:22 Сығ 22:11
+ 6:24 Лев 26:17
+ 6:26 Ҡнн 11:17, 3 Бат 17:1
+ 6:27 1 Бат 12:23

+ 6:28 Лев 26:16, Ҡнн 28:22, Ғам 4:9, Хаг 2:17

+ 6:30 1 Йыл 28:9, Зәб 43:20, Хик 15:11, Ғмл 1:24

+ 6:32 Зәб 101:16

+ 6:36 Хик 20:9, Вәғ 7:20, Яҡ 3:2, 1 Ях 1:8-10, Рим 3:23

+ 6:37 Лев 26:40, Нөх 9:2, Днл 9:4-5
+ 6:38 Йер 29:12-14
+ 6:40 Нөх 1:6, Нөх 1:11, Зәб 129:2
+ 6:41 Әйп 29:14, Зәб 131:8-9
+ 6:42 Зәб 131:10
• 7:1 3 Бат 8:62-66

+ 7:1 Лев 9:24, Хак 6:21, 3 Бат 18:38, 1 Йыл 21:26, Сығ 40:34-35, 2 Йыл 5:14

+ 7:3 Ғөз 3:11, Зәб 105:1
+ 7:7 2 Йыл 4:1
+ 7:8 Лев 23:34
• 7:11 3 Бат 9:1-9
+ 7:12 3 Бат 3:5
+ 7:13 2 Йыл 6:26, 2 Йыл 6:28
+ 7:14 2 Йыл 12:7
+ 7:15 2 Йыл 6:40
+ 7:16 Ҡнн 11:12
+ 7:18 3 Бат 2:4
+ 7:20 Ҡнн 4:26, Ҡнн 28:37

+ 7:21 Лев 26:32, Ҡнн 29:24, Йер 22:8, Йер 52:13

• 8:1 3 Бат 9:10-28
+ 8:1 3 Бат 6:38, 3 Бат 7:1
+ 8:5 Йуш 16:3, Йуш 16:5, Ҡнн 3:5
+ 8:9 Лев 25:9, 3 Бат 5:13
+ 8:11 3 Бат 3:1, 3 Бат 7:8
+ 8:12 2 Йыл 4:1, 2 Йыл 7:7
+ 8:13 Ҡнн 16:1-17
+ 8:14 1 Йыл 24:6, 1 Йыл 25:1, 1 Йыл 9:22
+ 8:17 Ҡнн 2:8, 4 Бат 14:22

+ 8:18 Баш 10:29, 1 Йыл 29:4, Әйп 22:24, Әйп 28:16, Зәб 44:10, Ишғ 13:12

• 9:1 3 Бат 10:1-13

+ 9:1 Зәб 71:10, Зәб 71:15, Ишғ 60:6, Йер 6:20, Зөл 27:22, Зөл 38:13, Йои 3:8, 3 Бат 4:34, Маҫ 12:42, Лк 11:31

+ 9:8 2 Йыл 2:11, 2 Бат 8:15
+ 9:10 3 Бат 9:27-28
• 9:13 3 Бат 10:14-29
+ 9:16 3 Бат 14:26, 3 Бат 7:2
+ 9:21 3 Бат 22:48
+ 9:22 3 Бат 3:12-13, 2 Йыл 1:12
+ 9:23 3 Бат 4:34, 3 Бат 10:1, 2 Йыл 9:1

+ 9:25 3 Бат 4:26, 2 Йыл 1:14-17, 3 Бат 9:19, 3 Бат 4:26

+ 9:26 3 Бат 4:21
+ 9:28 Ҡнн 17:16, 2 Йыл 1:14-16
• 9:29 3 Бат 11:41-43
• 10:1 3 Бат 12:1-23
+ 10:1 Хак 9:6
+ 10:2 3 Бат 11:26, 3 Бат 11:40
+ 10:4 3 Бат 4:7, 3 Бат 4:22, 3 Бат 9:15
+ 10:15 3 Бат 11:31
+ 10:16 2 Бат 20:1
+ 10:18 3 Бат 4:6, 3 Бат 5:14
+ 11:2 2 Йыл 12:5, 2 Йыл 12:15
+ 11:5 2 Йыл 8:5
+ 11:14 Иҫп 35:2-3

+ 11:15 3 Бат 12:31, 3 Бат 13:33, Лев 17:7, 3 Бат 12:28

+ 11:18 1 Бат 16:6, 1 Бат 17:13
+ 11:22 Ҡнн 21:15-17
• 12:1 3 Бат 14:22-28
+ 12:2 3 Бат 11:40
+ 12:4 2 Йыл 11:5-12
+ 12:5 3 Бат 12:22, 2 Йыл 11:2
+ 12:6 Сығ 9:27
+ 12:9 3 Бат 10:17
+ 12:12 2 Йыл 19:3
• 12:13 3 Бат 14:29-31

+ 12:15 3 Бат 12:22, 2 Йыл 11:2, 2 Йыл 12:5, 2 Йыл 9:29, 2 Йыл 13:22

• 13:1 3 Бат 15:1-24
+ 13:5 2 Бат 7:12-13
+ 13:6 3 Бат 11:26
+ 13:8 3 Бат 12:28
+ 13:9 2 Йыл 11:14, Йер 5:7, Йер 16:20
+ 13:12 Иҫп 10:9
+ 13:20 3 Бат 14:20
+ 13:22 2 Йыл 9:29, 2 Йыл 12:15
• 14:2 3 Бат 15:9-12
+ 14:3 Сығ 23:24, Сығ 34:13
+ 14:6 2 Йыл 11:5, 2 Йыл 15:15, 2 Йыл 20:30
+ 14:9 Йуш 15:44, 2 Йыл 11:8

+ 14:14 Баш 10:19, Баш 20:1, Баш 26:1, 2 Йыл 17:10, 2 Йыл 20:29

+ 15:1 Иҫп 24:2, 2 Йыл 20:14, 2 Йыл 24:20
+ 15:2 1 Йыл 28:9, Ишғ 55:6, Йер 29:13
+ 15:6 Мрк 13:8
+ 15:7 Йуш 1:6-7
+ 15:9 2 Йыл 11:16
+ 15:11 2 Йыл 14:15
+ 15:12 4 Бат 23:3, 2 Йыл 29:10, 2 Йыл 34:31
+ 15:13 Ҡнн 13:6-9
+ 15:15 2 Йыл 14:6, 2 Йыл 20:30

+ 15:16 3 Бат 15:13-15, 4 Бат 23:4, 4 Бат 23:6, 4 Бат 23:12

• 16:1 3 Бат 15:17-22
+ 16:2 3 Бат 14:26, 4 Бат 12:18
+ 16:7 Ишғ 31:1, Йер 17:5
+ 16:8 2 Йыл 12:3, 2 Йыл 14:9

+ 16:9 Хик 5:21, Йер 16:17, Йер 32:19, Зәк 4:10, 3 Бат 15:32

+ 16:10 2 Йыл 18:26
+ 17:2 2 Йыл 11:5
+ 17:4 3 Бат 12:28
+ 17:10 2 Йыл 14:14, 2 Йыл 20:29
• 18:1 3 Бат 22:4-35
+ 18:1 2 Йыл 21:6
+ 18:2 Ҡнн 4:43, Йуш 21:38-39
+ 18:3 4 Бат 3:7
+ 18:5 3 Бат 18:19
+ 18:6 4 Бат 3:11
+ 18:10 Ҡнн 33:17, Зәк 1:18-19
+ 18:13 Иҫп 22:18, Иҫп 24:13
+ 18:16 Иҫп 27:17, Зөл 34:5
+ 18:18 Ишғ 6:1, Днл 7:9, Асл 4:2
+ 18:24 3 Бат 20:30
+ 18:26 2 Йыл 16:10
+ 18:27 Иҫп 16:29, Мих 1:2
+ 18:33 2 Йыл 35:23
+ 19:2 3 Бат 16:1, 2 Йыл 20:34
+ 19:3 2 Йыл 12:12
+ 19:5 Ҡнн 16:18
+ 19:6 Рим 13:4
+ 19:7 Ҡнн 1:17
+ 19:8 Зәб 121:5
+ 19:9 2 Бат 23:3
+ 19:10 Ҡнн 17:8-9, Зөл 3:17, Зөл 33:7
+ 20:2 Баш 14:7
+ 20:3 Ғөз 8:21, Йер 36:9, Юнс 3:5
+ 20:6 1 Йыл 29:12
+ 20:7 Ишғ 41:8, Яҡ 2:23

+ 20:9 3 Бат 8:33, 3 Бат 8:37, 2 Йыл 6:28, 2 Йыл 6:34

+ 20:10 Ҡнн 2:5, Ҡнн 2:9, Ҡнн 2:19, Иҫп 20:21
+ 20:12 Зәб 24:15, Зәб 122:1-2, Зәб 140:8
+ 20:14 2 Йыл 15:1
+ 20:17 Ҡнн 20:1-4
+ 20:19 Сығ 6:16, 1 Йыл 6:16-18, 1 Йыл 9:19
+ 20:20 2 Бат 14:2

+ 20:21 1 Йыл 16:34, 2 Йыл 5:13, Ғөз 3:11, Зәб 105:1

+ 20:23 Хак 7:22, 1 Бат 14:20, 2 Йыл 20:22-23
+ 20:29 2 Йыл 14:14, 2 Йыл 17:10
+ 20:30 2 Йыл 14:6, 2 Йыл 15:15
• 20:31 3 Бат 22:41-50
+ 20:34 3 Бат 16:1, 2 Йыл 19:2
• 21:4 4 Бат 8:16-24
+ 21:6 3 Бат 12:28-30, 2 Йыл 18:1
+ 21:7 2 Бат 21:17, 3 Бат 11:36
+ 21:8 Баш 27:40, 3 Бат 22:47

+ 21:12 3 Бат 17:1, 2 Йыл 14:2-5, 2 Йыл 17:3-4

+ 21:13 3 Бат 12:28-30, 3 Бат 16:31-33
+ 21:16 2 Йыл 17:11
+ 21:19 2 Йыл 16:14
• 22:1 4 Бат 8:25
+ 22:2 4 Бат 11:1, 2 Йыл 22:10
+ 22:4 3 Бат 16:31-33
+ 22:5 4 Бат 8:15, 3 Бат 22:3
+ 22:8 4 Бат 10:11-14
+ 22:9 2 Йыл 17:4
• 22:10 4 Бат 11:1-20
+ 22:10 2 Йыл 22:2, Хак 9:5
+ 23:3 2 Бат 7:12-13
+ 23:4 1 Йыл 9:25
+ 23:11 Ҡнн 17:18-19, 1 Бат 10:24
+ 23:13 4 Бат 23:3, 2 Йыл 6:13
+ 23:15 Нөх 3:28, Йер 31:40
+ 23:17 4 Бат 10:27
+ 23:18 Иҫп 28:2, 1 Йыл 23:6, 1 Йыл 24:6
+ 23:19 Лев 11
• 24:1 4 Бат 12:1-15
+ 24:6 Сығ 30:11-16
+ 24:10 Мрк 12:41, Лк 21:1
• 24:17 4 Бат 12:17-21
+ 24:18 Ҡнн 16:21-22
+ 24:19 Йер 25:4
+ 24:20 Иҫп 24:2, 2 Йыл 15:1
+ 24:21 Маҫ 23:35, Лк 11:51
+ 24:22 Баш 9:5
+ 24:24 Лев 26:8, Ишғ 30:17
• 25:1 4 Бат 14:1-22
+ 25:3 2 Йыл 24:25-26
+ 25:4 Ҡнн 24:16
+ 25:5 Иҫп 1:3
+ 25:11 2 Бат 8:13
+ 25:12 Зәб 140:6
+ 25:14 2 Йыл 28:23
+ 25:18 Хак 9:8-15
+ 25:21 Йуш 15:10
+ 25:23 Нөх 8:16, Йер 31:38, Зәк 14:10
+ 25:24 3 Бат 7:51, 4 Бат 12:18, 1 Йыл 26:15
+ 25:27 Йуш 10:3
• 26:1 4 Бат 15:1-7
+ 26:2 Ҡнн 2:8, 3 Бат 9:26
+ 26:4 2 Йыл 25:2
+ 26:5 2 Йыл 24:2
+ 26:7 1 Йыл 4:41, 2 Йыл 20:1
+ 26:8 2 Йыл 17:11

+ 26:9 4 Бат 14:13, Нөх 2:13, Нөх 3:13, Нөх 3:19-20

+ 26:18 Иҫп 3:10, Иҫп 16:40, Иҫп 18:7
+ 26:20 Иҫп 12:10
+ 26:21 Лев 13:46
+ 26:22 Ишғ 1:1, Ишғ 6:1
• 27:1 4 Бат 15:32-38
+ 27:2 2 Йыл 26:4, 2 Йыл 26:16
+ 27:3 2 Йыл 33:14, Нөх 3:26, Нөх 11:21
• 28:1 4 Бат 16
+ 28:3 Лев 18:21, Ҡнн 18:10
+ 28:4 Ҡнн 12:2
+ 28:5 Ишғ 7:1
+ 28:9 Ғөз 9:6, Асл 18:5

+ 28:15 4 Бат 6:22, Хик 25:21, Рим 12:20, Ҡнн 34:3, Хак 1:16

+ 28:17 Ғам 1:11
+ 28:18 Ғам 1:6
+ 28:20 4 Бат 15:29
• 29:1 4 Бат 18:1-3
+ 29:7 2 Йыл 28:24
+ 29:10 4 Бат 23:3, 2 Йыл 15:12, 2 Йыл 34:31
+ 29:11 Лев 8:14
+ 29:12 Иҫп 3:17
+ 29:13 1 Йыл 15:8, 1 Йыл 6:39
+ 29:14 1 Йыл 16:41-42
+ 29:16 2 Бат 15:23
+ 29:19 2 Йыл 28:24
+ 29:22 Лев 8:15
+ 29:23 Лев 4:15

+ 29:25 2 Бат 12:1, 1 Йыл 21:9, 2 Йыл 8:14, 1 Йыл 25:6

+ 29:26 1 Йыл 23:5
+ 30:2 Иҫп 9:9-11
+ 30:3 2 Йыл 29:34
+ 30:5 Хак 20:1
+ 30:6 Йер 4:1, Йои 2:12
+ 30:7 Зөл 20:18
+ 30:8 Сығ 32:9, 4 Бат 17:14
+ 30:9 Сығ 34:6
+ 30:14 2 Йыл 28:24
+ 30:16 Ҡнн 33:1
+ 30:18 Сығ 12:43-49
+ 30:21 Сығ 12:15, Сығ 13:6
+ 30:26 2 Йыл 7:8-10
+ 30:27 Иҫп 6:23-27, Ҡнн 26:15
+ 31:1 Ҡнн 16:21-22
+ 31:2 1 Йыл 23:6, 1 Йыл 24:6
+ 31:3 Иҫп 28
+ 31:4 Иҫп 18:8-24
+ 31:5 Нөх 13:12
+ 31:6 Лев 27:30, Ҡнн 14:22
+ 31:10 Млх 3:10
+ 31:11 Нөх 10:39
+ 31:15 Йуш 21:9-19

+ 31:17 Иҫп 4:3, Иҫп 8:24-25, 1 Йыл 23:24, Ғөз 3:8

+ 31:20 4 Бат 18:3, 4 Бат 20:3
• 32:1 4 Бат 18:13, Ишғ 36:1
+ 32:5 2 Йыл 25:23, 2 Бат 5:9
+ 32:7 Ҡнн 31:6, 4 Бат 6:16
+ 32:8 2 Йыл 15:2, 2 Йыл 20:17
+ 32:12 4 Бат 18:4, 2 Йыл 31:1
+ 32:13 Днл 3:15
+ 32:15 Ишғ 10:11
+ 32:21 2 Бат 24:16, 1 Йыл 21:15
+ 32:24 4 Бат 20:11, Ишғ 38:8
+ 32:25 Зәб 115:3, 2 Йыл 26:16
+ 32:26 Йер 26:19
+ 32:30 4 Бат 20:20
• 33:1 4 Бат 21:1-9

+ 33:3 2 Йыл 31:1, Ҡнн 16:21, Ҡнн 4:19, 4 Бат 17:16, 4 Бат 23:5

+ 33:4 Ҡнн 12:11, 3 Бат 18:29, Йер 7:30, Йер 32:34

+ 33:5 3 Бат 6:36, 3 Бат 7:12
+ 33:6 Лев 18:21, Ҡнн 18:10, Лев 19:31
+ 33:8 3 Бат 9:3, 2 Йыл 7:12
+ 33:11 Ҡнн 28:36
+ 33:13 Днл 4:33

+ 33:14 3 Бат 1:33, Нөх 3:3, Нөх 12:39, Сеф 1:10

• 33:21 4 Бат 21:19-26
+ 33:22 4 Бат 21:2-7, 2 Йыл 33:3-6
+ 33:23 2 Йыл 33:12
• 34:1 4 Бат 22:1-7
+ 34:2 Ҡнн 5:32

+ 34:3 Сығ 23:24, Сығ 34:13, Ҡнн 7:5, 2 Йыл 14:3

+ 34:4 Ҡнн 16:21, 4 Бат 23:6
+ 34:5 Лев 26:30, 3 Бат 13:2, 4 Бат 23:20
+ 34:12 1 Йыл 23:5
• 34:14 4 Бат 22:8-20
+ 34:14 Сығ 24:7, Ҡнн 31:24-26
+ 34:20 Йер 26:24, Йер 39:14, Йер 40:5
+ 34:21 Ҡнн 29:27
+ 34:22 Сеф 1:10
+ 34:25 Ҡнн 31:29
+ 34:27 Ишғ 57:15
+ 34:28 Ишғ 57:1-2
• 34:29 4 Бат 23:1-3
+ 34:30 Ҡнн 31:11

+ 34:31 4 Бат 11:14, 4 Бат 23:3, 2 Йыл 15:12, 2 Йыл 29:10

+ 34:33 2 Йыл 28:3, 2 Йыл 33:2
• 35:1 4 Бат 23:21-23
+ 35:1 Сығ 12:3-11, Ҡнн 16:2-8
+ 35:3 2 Йыл 17:9
+ 35:4 1 Йыл 23, 2 Йыл 8:14
+ 35:7 2 Йыл 31:3
+ 35:10 2 Йыл 30:16, Ғөз 6:18
+ 35:13 Сығ 12:8-9, Ҡнн 16:7
+ 35:15 1 Йыл 25:1, 1 Йыл 26:1-19
+ 35:17 Сығ 12:1-20
• 35:20 4 Бат 23:28-30
+ 35:20 Йер 46:2
+ 35:22 2 Йыл 18:29
+ 35:23 2 Йыл 18:33
+ 35:24 4 Бат 9:28, 4 Бат 22:20
• 36:1 4 Бат 23:30-35
+ 36:4 Йер 22:11-12
• 36:5 4 Бат 23:36
+ 36:6 Йер 25:1, Днл 1:1
+ 36:7 Днл 1:2, Днл 5:2
• 36:9 4 Бат 24:8-17
+ 36:10 Йер 24:1-2, Зөл 17:12-13
• 36:11 4 Бат 24:18-20, Йер 52:1-2

+ 36:12 Йер 21:3-7, Йер 27:12-22, Йер 32:1-5, Йер 38:17-26

+ 36:13 Зөл 17:15

+ 36:14 Лев 15:31, Йер 7:30, Зөл 5:11

• 36:15 4 Бат 25:1-21, Йер 39:1-10, Йер 52:1-30

+ 36:15 Йер 7:13, Йер 25:3
+ 36:16 Йер 5:13, Зәк 1:4
+ 36:17 Ҡнн 28:49-50
+ 36:21 Лев 26:33-35, Йер 25:11
• 36:22 Ғөз 1:1-4

+ 36:22 Йер 29:10, Ишғ 44:28, Ишғ 45:1, Днл 6:28, Ғөз 5:13

+ 36:23 Ишғ 41:2, Ишғ 44:28

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=BSK

Ҡушымталар

Ҡушымталар

1. Һүҙлек

2. Шәжәрә

3. Исемдәрҙең бирелеше

4. Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

5. Аҡса берәмектәре

6. Боронғо ҡулъяҙмалар

7. Географик карталар

Һүҙлек

Һүҙлек

1. А

2. Б

3. Г

4. Ғ

5. Д

6. З

7. И

8. Й

9. К

10. Ҡ

11. Л

12. М

13. Н

14. Ө

15. П

16. Р

17. С

18. Т

19. У

20. Ү

21. Ф

22. Х

23. Һ

24. Ш

25. Э

26. Ә

27. Ю

28. Я

Аҡлау – Яңы Ғәһедтәге мәғәнәһе: Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша Алла кешеләрҙең гонаһтарын ярлыҡай, уларҙы Үҙе алдында тәҡүә һәм ғәйепһеҙ тип һанай. Ғайса Мәсихкә инанған кешене генә Алла аҡлай.

Римдарға 1:17; 3:22-28; Галаттарға 2:16

Ҡарарға: Тәҡүә, Хаҡлыҡ.

Аҡһаҡал – Иң тәүҙә ғаиләләге, нәҫелырыуҙағы иң өлкән, абруйлы, хөрмәтле кеше аҡһаҡал исеменә эйә булған. Аҙаҡ еврей халҡының һәм айырым йәмғиәттәрҙең башлыҡтарын шулай атай башлайҙар, улар хөкөм сығарыу, ҡатмарлы булмаған дәғүәләрҙе хәл итеү кеүек эштәр башҡара.

Сығыу 3:16; Лукас 7:3

Алашар – Бестерелгән ир кеше. Борон күп халыҡтарҙа батша ҡатындары йәшәгән йортта бестерелгән ирҙәр хеҙмәт иткән. Уларҙың батша һарайында абруй яулап, юғары вазифаларға өлгәшкәндәре лә булған, шуға ла «алашар» һүҙе йыш ҡына «батша һарайындағы чиновник» һүҙенең синонимы булараҡ ҡулланылған.

ІV Батшалар 25:19; Эстер 2:3; Ғәмәлдәр 8:27-39

Алла – Йәһүдсә «Эл», «Элоһим». Берҙәнбер, ҡөҙрәтле Зат, күк менән ерҙе, ундағы булған бөтә нәмәне Бар ҡылыусы. Ул кешеләрҙе лә Үҙ рәүешендә бар ҡылған һәм уларҙы бик ярата. Шуға ла Үҙе менән кешеләр араһында, әҙәми заттарҙың гонаһы арҡаһында боҙолған мөнәсәбәттәрҙе яңынан тергеҙергә теләй. Үҙенә тоғроларға мәрхәмәт күрһәтә, Ғайса Мәсихкә инаныусыларға мәңгелек тормош бүләк итә.

Башланмыш 1:1, 27; 2:2; Ҡанун 6:4-5; Зәбүр 144:8; 145; Маркус 10:6; Яхъя 1:1; 3:16; Римдарға 5:8-9; ІІ Коринҫостарға 5:19

Алла Батшалығы – Был һүҙ Изге Яҙмала иң тәүҙә Алланың ер йөҙөндәге сикһеҙ хакимлығын сағылдыра. Шулай уҡ Алла менән Уны үҙҙәренең Батшаһы тип ҡабул иткән кешеләр араһындағы мөнәсәбәт тураһында ла һөйләй. Йәһүдтәр Мәсихте Алла ебәрәсәк Батша тип көтә. Алла Батшалығы Ғайса Мәсих ергә ҡабат килгәндән һуң урынлашасаҡ: элекке донъя яңыһына урын бирәсәк, яуызлыҡ юҡҡа сығып, мәңгелек именлек урын аласаҡ. Алла Батшалығы – Ғайса Мәсих, Сумдырыусы Яхъя һәм илселәрҙең төп вәғәзләү темаларының береһе.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 3:1; 21:31; Маркус 1:15; Лукас 17:20-21; Асылыш 11:15

Алла бәрәсе – Муса аша бирелгән ҡанунға ярашлы, һәр Исраил кешеһе Ҡотҡарылыу байрамында Аллаға ҡорбан итеп йәш бәрәс салырға тейеш булған. Шул рәүешле Алла ярҙамында Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуҙы иҫкә алғандар. Яхъя пәйғәмбәр, Ғайса Мәсихте «Алла Бәрәсе» тип атап, кешеләрҙең гонаһтары өсөн ҡорбан ителәсәген алдан әйтә.

Башланмыш 22:7; Сығыу 12:3-5; Иҫәп 28:3-27; 29:2, 8-13; Яхъя 1:29; Асылыш 5:5-6

Алла йорто, ҡорам – Муса заманында еврейҙар табынған Изге сатыр урынына Сөләймән батша Йәрүсәлимдә беренсе ҡорамды төҙөй. Б.э.т. 586 йылда вавилондар (бабилдар) тарафынан емертелә, әммә бер нисә тиҫтә йылдан һуң яңынан аяҡҡа баҫтырыла. Аҙаҡ Бөйөк Һируд уны ҙурайта. Һируд б.э.т. 37 йылдан 4 йылға тиклем хакимлыҡ итә. Алла йорто Исраил тормошоноң үҙәге була. Бары ошонда ғына ҡорбан килтерәләр, ошонда илдең төрлө төбәктәренән һәм сит илдәрҙән мөһим дини байрамдарҙы үткәрергә йәһүдтәр йыйыла. Алла йорто Мөҡәддәс һәм Иң мөҡәддәс урындарҙан торған. Бүлмәләр ҙур пәрҙә менән айырылған. Иң мөҡәддәс урынға Килешеү һандығы урынлаштырылған һәм унда махсус хеҙмәт атҡарыр өсөн йылына бер тапҡыр баш ҡаһин ғына инә алған. Ябай кешеләргә унда инергә ярамағанлыҡтан, улар Аллаға Алла йортоноң ихатаһында табынған.

ІІІ Батшалар 5:4-5; 8:20-21; Ғөзәйер 6:14-16; Ишағыяһ 66:1; Маҫҫайос 21:12-13; 27:51; Эфестарға 2:19-22

Алла Улы – Иҫке Ғәһедтә ғәҙәттә «Алла улдары» тип Алла тарафынан яратылған һәм Уға хеҙмәт иткән рухи заттарға (фәрештә, рух) әйтәләр. Исраил халҡын һәм уның ҡайһы бер батшаларын да Алла улдары тип йөрөтәләр. Әммә Инжил авторҙары Алла Улы тип Ғайса Мәсихте атай. Был Уның Мәсих исеменә эйәлеген, сығышы менән Атабыҙ Алланан булыуын һәм Уға тура бәйләнештә тороуын күрһәтә. Бөтә иманлылар Уны ярата, ихтыярын үтәргә тырыша. Иманлылар Алла балалары тип атала ала, сөнки Алла уларҙы Үҙенең балалары кеүек күрә.

І Йылъяҙма 22:10; Әйүп 1:6; Зәбүр 2:7; Йермеяһ 31:9; Маҫҫайос 4:3; Яхъя 11:27

Арам – Исраил батшалығынан төньяҡта урынлашҡан дәүләт. Иң ҙур ҡалаларының береһе Дамаск булған. Беҙҙең эраға бер нисә быуат ҡала гректар был илде Сүриә тип атай башлай.

ІІІ Батшалар 20:1

Арами теле – Боронғо йәһүд һәм бер ни тиклем кимәлдә ғәрәп телдәренә ҡәрҙәш тел. Иҫке Ғәһед китаптарының ҡайһы бер бүлектәре ошо телдә яҙылған (һылтанмаларҙы ҡарағыҙ). Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән.

Ғөзәйер 4:8–6:18; 7:12-26; Йермеяһ 10:11; Даниил 2:4–7:28.

Арҡысаҡ – Рим империяһында, Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа, иң ауыр енәйәт ҡылған кешеләрҙе язалап үлтереү өсөн файҙаланылған ҡулайлама. Ул ергә ултыртылған бағананан һәм уға арҡыры ҡағылған һайғауҙан торған. Арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланырға хөкөм ителгән кешеләр бик оҙаҡ, ыҙаланып үлгән. Был яза иң ҡатыһы һәм хурлыҡлыһы һаналған. Ғайса арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланғандан һуң, киреһенсә, был язалау ҡоралы Уның аша ҡотолоу һәм йәшәйеш билдәһе булып һанала башлаған.

Маҫҫайос 10:38; Лукас 23:26, 33; І Коринҫостарға 1:17-18

Асия өлкәһе – Рим провинцияһы, Кесе Азияның (хәҙерге Төркиә) бер өлөшө. Баш ҡалаһы Эфес булған.

Ғәмәлдәр 19:26; Асылыш 1:4

Асылыш – Алла кешегә Үҙенең ихтыярын төрлө юлдар менән – күктән тауыш биреү, фәрештәләр, пәйғәмбәрҙәр, илаһи күренмештәр, Изге Яҙма аша аса. Уның ихтыярын еткергән бөтә был ысулдарҙы «асылыш» тип әйтергә мөмкин. Изге Яҙманың һуңғы китабы ла шулай атала.

Даниил 10:1; Маҫҫайос 2:12; Асылыш 1:1

Ата – Ғайса Мәсих Алланы «Атам» тип атай, шул рәүешле ата менән бала араһындағы мөнәсәбәт ниндәй булһа, Алла менән Үҙе араһында нәҡ шундай мөнәсәбәт икәнен күрһәтә. Ғайса Мәсихкә инанған кеше лә Алла менән шундай мөнәсәбәттә була, шуға күрә Алланы «Атам» тип атай ала.

Маркус 14:36; Яхъя 11:41-42; Римдарға 8:15

Ашера – Ҡәнғәниҙәр табынған уңдырышлылыҡ алиһәһе. Борон Яҡын Көнсығышта Ашераға табынған урындарҙа алиһәнең һүрәте соҡоп яһалған ағас ҡолғалар торған. Уны «бөтә илаһтарҙың әсәһе», «баш алиһә» тип атағандар.

Сығыу 34:13

Ашшур – (Ассирия) Хәҙерге Ираҡ биләмәһендә урынлашҡан боронғо ҡеүәтле империя, баш ҡалаһы Ниневе була. Б.э.т. 722 йылда ашшурҙар Төньяҡ Исраил батшалығын яулап ала һәм күп исраилдарҙы әсирлеккә ала. Улар урынына Исраил еренә ирекһеҙләп Ашшур империяһы кешеләре күсерелә. Ашшурҙар шулай уҡ көньяҡ батшалыҡҡа – Йәһүҙәгә лә һөжүм итә, әммә уңышҡа өлгәшә алмай. Һуңыраҡ Ниневе, Алла язаһын алып, баҫҡынсылар тарафынан тулыһынса ҡыйратыла.

ІV Батшалар 18:19–19:36; Нахум 1–3

Бабил – (Вавилон) Боронғо Яҡын Көнсығышта (хәҙерге Ираҡтың көньяғы) Ике Йылға араһында урынлашҡан бөйөк империяның баш ҡалаһы. Бабилда күп төрлө илаһтарға табынғандар. Бабилдар б.э.т. 587 йылда Йәрүсәлимде ҡыйрата, йәһүҙиҙәрҙең байтаҡ өлөшөн үҙҙәре менән алып китә. Яңы Ғәһед дәүеренә ҡала тулыһынса ҡыйратылған була. Асылыш китабында «Бабил» һүҙе Иблис батшалығына тиңләштерелә. Яңы бөйөк империяның баш ҡалаһы Римды ла элекке боҙоҡлоҡтар, мәжүсиҙәрҙең табыныу үҙәге булған Бабил менән бәйләйҙәр.

ІV Батшалар 25:1-22; Асылыш 18

Байрамдар –

1. Ҡотҡарылыу байрамы. Йәһүдтәрҙең мөһим байрамдарының береһе. Уны, еврейҙарҙың Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуын хәтергә алып, яҙ билдәләгәндәр. Борон еврейҙар был көндө Аллаға табыныу өсөн Йәрүсәлимгә килгән. Ҡотҡарылыу байрамы артынан уҡ ете көнлөк Сөсө икмәк байрамы башланған. Бер аҙна буйына сөсө икмәк кенә ашағандар. Инжилдә был ике байрам берҙәм байрам булып һанала. Нәҡ ошо көндәрҙә Ғайса Мәсих арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланған һәм үленән терелгән.

Сығыу 12:1-14, 21-51; Левиҙәр 23:5; Иҫәп 9:1-14; Маркус 14:1, 12; Яхъя 19:14

2. Сөсө икмәк байрамы. Исраилдарҙа Ҡотҡарылыу байрамынан һуң үткәрелгән һәм ете көн дауам иткән байрам. Ул көндәрҙә сөсө ҡамырҙан бешерелгән аҙыҡ ҡына ашағандар, сөнки исраилдар, Мысырҙан киткән саҡта ҡамыр ҡуйырға ваҡыттары булмағанлыҡтан, Алла бойороғон үтәп, юлға икмәкте сөсө ҡамырҙан бешереп алған.

Сығыу 12:14-20; 13:3-10; Левиҙәр 23:6-8; Маркус 14:1, 12; Лукас 22:1

3. Илленсе көн байрамы. Ҡотҡарылыу байрамынан һуң илле көндән үткәрелгән. Ураҡ байрамы тип тә йөрөткәндәр. Ул көндө рәхмәт йөҙөнән Аллаға яңы уңыштан икмәк саҙаҡаһы һәм башҡа төр ҡорбандар килтергәндәр. Ғайса Мәсихтең шәкерттәренә Изге Рух ошо байрам көнөндә иңгән.

Сығыу 23:16; 34:22; Левиҙәр 23:15-21; Иҫәп 28:26-31; Ғәмәлдәр 2:1-4; І Коринҫостарға 16:8

4. Ҡыуыш байрамы. Йәһүдтәр, сүлдә йәшәгән ваҡыттарын хәтерләп, ике аҙнаға өйҙәренән ҡыуыштарға күсеп торған. Байрам ураҡ ахырында, көҙгө ямғырҙар башланғансы билдәләнгән, шуға Уңыш йыйыу байрамы тип тә аталған.

Сығыу 23:16, 34:22; Левиҙәр 23:33-36, 39-43; Ҡанун 16:13-15

Баҡыр диңгеҙ – Алла йортондағы һыу тултырылған баҡыр йыуынғыс. Ҡаһиндар был һыу менән аяҡ-ҡулдарын йыуған.

ІІІ Батшалар 7:23-26; ІІ Йылъяҙма 4:2-5,10

Баш ҡаһин, иң баш ҡаһин – Йәһүдтәрҙең иң төп ҡаһины. Ҡанунға ярашлы, ҡайһы бер йолаларҙы ул ғына башҡарған, атап әйткәндә, Алла йортоноң Иң мөҡәддәс урынына ул ғына инә алған.

Левиҙәр 16; Маҫҫайос 26:3; Ғивриҙәргә 6:19-20

Бәғел – Фәләстин еренә исраилдар килгәнсе ҡәнғәниҙәр табынған илаһтарҙың береһе, «әфәнде, хужа» тигән мәғәнәлә. Бында ҡалған ерле халыҡ ыңғайына аҙаҡ исраилдар ҙа йыш ҡына Бәғелгә табыныр булған. Был Аллаға ҡаршы ҡылынған иң ҙур енәйәт һаналған.

Хакимдар 2:13; 10:6; І Батшалар 7:3-4; 12:10; Римдарға 11:4

Бәғел-Зевув, Бәғел-Зевул – Иҫке Ғәһедтән белеүебеҙсә, Бәғел-Зевул пелештиҙәр ҡалаһы Ғәҡрондың илаһы булған. Был һүҙҙең мәғәнәһе «ҡеүәтле хужа» тигәнде аңлатһа ла, исраилдар көлөп был илаһты «Бәғел-Зевув», йәғни «себендәр хужаһы» тип атай. Яңы Ғәһед ваҡытында инде Иблис исемдәренең береһе булараҡ ҡулланыла башлай. Уны яуыз рухтар башлығы тип һанайҙар.

ІV Батшалар 1:6; Лукас 11:15

Галилея – Фәләстиндең төньяҡ өлөшө. Быуаттар һуҙымында был өлкәлә ситтәр хакимлыҡ итә, шуға унда йәһүд булмағандар күп була. Галилеяның Назара ҡалаһында Ғайсаның бала һәм үҫмер сағы үтә. Ошонда, Галилеяла, Ул күп төрлө мөғжизәләрен ҡыла.

Ишағыяһ 9:1; Йушағ 20:7; Маҫҫайос 4:23

Гонаһ – Алла ҡануны талаптарын боҙоу, Алланы тыңламау һәм Уға буйһонмау. Иҫке Ғәһедтә гонаһ ҡылған кеше ҡорбан килтерергә тейеш була.

Башланмыш 4:7; 18:20; Сығыу 29:10-14; Маҫҫайос 3:6; Римдарға 3:20

Гонаһтарҙан пакланыу, йолоп алыу –

1. Аллаға килтерелгән ҡорбандар аша гонаһтарҙан ҡотолоу, ғәйепте юйыу. Әлеге ғәмәл Алла менән ҡорбан килтергән кеше араһындағы бәйләнеште яңынан тергеҙгән. Йәһүдсә «ҡаплау» тигәнде аңлата, йәғни йоланы башҡарған кеше гонаһтарҙы юя, ҡаплай.

Левиҙәр 1:3-4; Римдарға 3:25

2. Йолоп алыу – тейешле түләү кертеп, бер кешене йә тотош халыҡты ҡоллоҡтан, әсирлектән ҡотҡарыуҙы аңлата. Инжилдә яҙылғанса, кешелекте гонаһ хакимлығы нан азат итер өсөн түләнгән хаҡ – Ғайса Мәсихтең ҡорбан булып үлеүе.

Ҡанун 7:8; Маҫҫайос 20:28

Гонаһтарҙан пакланыу көнө – Көҙ башында Ҡыуыш байрамы алдынан уҙғарыла торған был байрам көнөндә исраилдар эшләмәгән, ураҙа тотҡан. Үҙҙәрен һәм халыҡты гонаһтан арындырыу, Алла сатырын һәм ундағы ҡорбан усағын пакландырыу өсөн, ҡаһиндар тейешле ҡорбандар килтергән.

Левиҙәр 16; 23:27

Грек теле – Ғайса Мәсих заманында Урта диңгеҙ буйындағы илдәрҙә аралашыу теле. Яңы Ғәһед, йәғни Инжил, грек телендә яҙылған.

Ғанаҡтар – Исраилдарға тиклем Ҡәнғән ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Улар оҙон буйлы һәм бәһлеүән кәүҙәле, күп һанлы була.

Ҡанун 9:2; Йушағ 11:21-22

Ғаштароҫ – йәһүдсә «Ашторет». Ҡәнғәниҙәрҙә мөхәббәт, уңыш-үрсем һәм һуғыш алиһәһе.

Хакимдар 2:13

Ғибәҙәтхана – дини йорт. Яңы Ғәһедтә йәһүдтәрҙең бергәләп доға ҡылырға, Изге Яҙманы уҡырға һәм дини йолаларҙы өйрәнергә йыйылған урыны. Йыйылыш мәлендә ғибәҙәтханала хатта ябай ҡатнашыусы ла Изге Яҙманан өҙөк уҡып, йыйылған халыҡҡа уны аңлата алған. Алла йортонан айырмалы рәүештә, ғибәҙәтханаларҙа ҡорбан килтерелмәгән. Йәһүдтәр йәшәгән һәр ҡалала берәү булһа ла ғибәҙәтхана булған.

Хакимдар 9:46; Маҫҫайос 4:23; Лукас 4:16-21

Ғиври (еврей) – Килеп сығышы билдәһеҙ боронғо һүҙ. Исраилдарҙы этник төркөм булараҡ билдәләй.

Башланмыш 14:13; Сығыу 1:15-16; Филиппойҙарға 3:5-6

Ғилғәд – Махирҙың улы, Менашшеның ейәне. Иордандан көнсығыштағы таулы өлкә лә Ғилғәд тип аталған. Исраилдың бер өлөшө булған был ерҙәрҙе Рәүвән, Ғад ырыуҙары һәм Менашшеның ярты ырыуы биләй.

Башланмыш 31:20-25; Ҡанун 3:13-15

Ғедән баҡсаһы – Тәүге кешеләр Алла менән аралашып йәшәгән матур баҡса. Уны ожмах тип тә йөрөтәләр. Алланың әйткәнен һанға һуҡмағас, Әҙәм менән Һауа баҡсанан ҡыуыла һәм ауыр хеҙмәт башҡарып, ауырыуҙар кисереп йәшәргә мәжбүр ителә, үлемһеҙлектән мәхрүм була. Ожмах тигәндә, Алла менән бергә хозур һәм вайымһыҙ, мәңге дауам итәсәк тормошта йәшәү күҙ уңында тотола.

Башланмыш 2:8-10; Ишағыяһ 51:3; Зөлкифел 36:35; Лукас 23:43; Асылыш 2:7

Дан, шөһрәт – «Алла шөһрәте», «Раббының шөһрәте» тигән төшөнсә Алланың бөйөклөгөн аңлата. Тәүраттан мәғлүм булыуынса, ҡайһы бер осраҡтарҙа Алланың шөһрәте исраилдарға яҡты нур, ут-ялҡын, төтөн рәүешендә күренгән. Ғайса Мәсихтең тормошонда Алла шөһрәте Мәсихтең тыуыуында, Ул ҡылған мөғжизәләрҙә, арҡысаҡтағы үлемендә һәм терелеүендә сағыла.

Сығыу 16:10; Лукас 2:9; 9:32-32; Яхъя 17:5

Дауыт – Шаулдан һуң икенсе һәм иң күренекле Исраил батшаһы, тәхеткә б.э.т. мең йыл тирәһе элек ултыра. Дауыт Исраилды бөйөк дәүләткә әүерелдерә, ә Йәрүсәлимде уның баш ҡалаһы яһай. Ул шулай уҡ оҫта һуғышсы һәм бөйөк шағир, Иҫке Ғәһедтәге Аллаға мөрәжәғәт ителгән йырҙар – Зәбүр китабы авторҙарының береһе. Тоғро хеҙмәте өсөн Алла уның нәҫелен генә Исраилдың батшалары итергә вәғәҙә бирә. Исраил пәйғәмбәрҙәре Ғайса Мәсихтең Дауыт тоҡомонан буласағын алдан әйткән. Шуға ла Ғайсаны Дауыт Улы тиҙәр.

І Батшалар 17:12-58; ІІ Батшалар 7; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 22:41-45

Дауыт ҡалаһы – Йәрүсәлимдең боронғо өлөшө, Сион тауы битләүендә төҙөлгән ҡәлғә. Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙә Бейт-Ләхәмде лә, Дауыт шунда тыуғанға күрә, Дауыт ҡалаһы тип атайҙар.

ІІ Батшалар 5:6-9; Лукас 2:11

Дауыт Улы – Туранан-тура Дауыт батшаның тоҡомо. Шулай тип йәһүдтәр ергә килергә тейеш Мәсихте атай, сөнки улар Мәсихтең Дауыт батша тоҡомонан булырына ышанған.

Йермеяһ 23:5; Маҫҫайос 1:20; Маркус 10:47; Лукас 20:41-44

Доға ҡылыу – Иҫке Ғәһед тә, Инжил, йәғни Яңы Ғәһед тә доғаның ике төрөн белә: шәхси – кеше Аллаға үҙ һүҙҙәре менән мөрәжәғәт итә, Уны данлай, рәхмәтен белдерә йә ярҙам һорай. Икенсеһе – тейешле урында (Алла йортонда йә ғибәҙәтханала) һәм тейешле ваҡытта билдәле бер өлгө буйынса күмәкләп ҡылынған доға.

ІІ Батшалар 7:18-29; Зәбүр 6:10; 140:2; Маҫҫайос 6:7-13; 21:22; Ғәмәлдәр 3:1

Зәбүр – Йәһүд телендәге 150 дини йыр Иҫке Ғәһедтең айырым китабына – Зәбүргә тупланған. Был китапты Дауыт батшаның исеме менән бәйләйҙәр, сөнки ундағы йырҙарҙың күбеһен шәхсән үҙе яҙған тип һанала. Уларҙың ҡайһыларында Алланың тоғро мөхәббәте һәм мәрхәмәте данлана, Уға рәхмәт белдерелә, икенселәрендә ярҙам һорала. Иманлылар элек-электән доға ҡылғанда Зәбүр йырҙарын йырлай.

Зәбүр 4:1; Лукас 20:42; Эфестарға 5:19

Зәйтүн – Мәңге йәшел ағас, бейеклеге 10 метрға етә, оҙаҡ йәшәй һәм емеш биреүҙән туҡтамай.

Римдарға 11:17

Зәйтүн майы – Зәйтүн емешенән һығып алынған май. Боронғо Исраилда зәйтүн майын яҡтыртҡыстарға яғыулыҡ итеп һалғандар; яраны, тире ауырыуҙарын дауалағанда ҡулланғандар. Ҡайһы берҙә, хуш еҫ сығып торһон өсөн, төтәҫләү майҙарына ҡушҡандар, сәстәренә, тәндәренә һөрткәндәр. Зәйтүн майын кемделер батшалыҡҡа мәсехләгәндә, ҡаһин йә пәйғәмбәр хеҙмәтенә алғанда ҡулланғандар һәм дини йола буйынса пакландырыр өсөн изге әйберҙәргә ҡойғандар.

Башланмыш 28:18; Сығыу 29:7; 35:28; Ҡанун 24:20; Маҫҫайос 25:3-4, 8-9

Зәйтүн тауы – Йәрүсәлимдең көнсығыш диуары яғындағы тәпәш тау. Унан бөтә ҡала ус төбөндәгеләй күренгән. Тау итәгендәге зәйтүн баҡсаһында күп ваҡиғалар булған. Мәҫәлән, Зөлкифел ҡаланан Раббының шөһрәте киткәнен ошонан күргән, Ғайса Мәсих ахырызаман тураһында ошонда бәйән иткән һәм ошо тауҙан күккә ашҡан.

Зәкәрьяһ 14:4; Маҫҫайос 24:3; 26:30; Ғәмәлдәр 2:9-12

Иблис – Грекса «диаболос», «хәйләкәр, алдаҡсы» тигәнде аңлата. Яуыз рухтарҙың башлығы һәм Алланың дошманы. Изге Яҙмалағы бүтән исемдәре – шайтан, Бәғел-Зевув. Асылыш китабында уның бер ваҡыт тулыһынса еңеләсәге һәм юҡ ителәсәге тураһында һөйләнелә.

І Йылъяҙма 21:1; Әйүп 1:6-8; Маҫҫайос 4:10

Ибрам/Ибраһим – Тәүге исеме – Ибрам, Ибраһим тигән яңы исемде Алла уға аҙаҡ бирә. Алла Ибраһим менән килешеү төҙөй, уға Ҡәнғән еренә күсеп ултырырға бойора. Ул ерҙе Алла Ибраһимдың күп һанлы тоҡомона бирергә вәғәҙә иткән була. Ибраһим менән ҡатыны Сараға улдары Исхаҡтың тыуғанын оҙаҡ көтөргә, төрлө һынауҙар аша үтергә тура килә. Ибраһимдың, Исхаҡтан тыш, Сараның хеҙмәтсеһе Хәжәрҙән Исмәғил исемле улы тыуа. Шулай Ибраһим исраилдарҙың ата-бабаһы булып китә. Изге Яҙмала ул Алланың барлыҡ бойороҡтарын һүҙһеҙ үтәргә әҙер тоғро улан итеп күрһәтелгән.

Башланмыш 11:27–12:9; 15:1-21; 17:5; Римдарға 4; Ғивриҙәргә 11:8-19

Изге икмәк – Раббы хозурына махсус өҫтәлгә һалынған ун ике сөсө икмәк. Был икмәктәрҙе бер аҙнанан яңыларына алыштырғандар. Өҫтәлдән алынған икмәкте ҡаһиндарға ғына ашарға рөхсәт ителгән.

ІІІ Батшалар 7:48; Маҫҫайос 21:42; Римдарға 10:11

Изге Рух – Алла Рухы. Боронғо йәһүд һәм грек телдәрендә «рух» һүҙенең – «һулыш», «ел» тигән мәғәнәләре лә бар. Иҫке Ғәһедтә Алла Рухы – һәр нәмәне бар итеүсе, бөтә тереклекте йәшәтеүсе, һаҡлап тороусы көс. Унан тыш кешегә аңлау ҡеүәһе бирә, һәләт менән бүләкләй һәм Алла хеҙмәтенә саҡыра. Алла Рухы айырым берәүгә йә кешеләр төркөмөнә иңгән, уларға пәйғәмбәрлек һәләте биргән. Уға Аллалағы бөтә сифаттар хас. Ғайса Мәсих тә донъяға әҙәм затының ғәмәле менән түгел, ә Алла Рухының ҡөҙрәте менән килә. Ғайсаға Изге Рух һыуға сумдырылған саҡта иңә. Изге Рух Илленсе көн байрамында илселәргә лә иңә. Яңы Ғәһедтән, йәғни Инжилдән күренеүенсә, уны Ғайса Мәсихкә инаныусылар ҙа ҡабул итә. Изге Рух аша кеше яңы тормошҡа килә, Алла уны балаһы итеп ҡабул итә.

Башланмыш 1:2; Зәбүр 50:13; Маҫҫайос 1:18; 3:16; Ғәмәлдәр 2:1-5; Галаттарға 5:22-23

Изге сатыр, Килешеү сатыры, Осрашыу сатыры – Алла бойороғо буйынса эшләнгән, исраилдар сүлде гиҙгән саҡта күсереп йөрөтөлгән ҙур сатыр. Ул ҡаһиндарҙың аралашсылығы ярҙамында исраилдарҙың Алла менән осрашыу, Аллаға ғибәҙәт ҡылыу урыны булған. Сатырҙа Килешеү һандығы һаҡланған; исраилдарҙың тупламында ул Алланың йорто тип һаналған. Сөләймән Йәрүсәлимдә Алла йортон төҙөгәнсе, исраилдар нәҡ шул Изге сатыр алдында Аллаға табынған һәм ҡорбан килтергән.

Сығыу 26:1-37; 27:21; Иҫәп 1:50; Ғәмәлдәр 7:44; Ғивриҙәргә 8:2-5

Изге Яҙма, Иҫке Ғәһед, Яңы Ғәһед – Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә Иҫке Ғәһед китаптары шулай аталған. Ваҡыт үтеү менән, Яңы Ғәһед яҙылып донъя күргәс, уны ла «Изге Яҙма» төшөнсәһенә индергәндәр.

Левиҙәр 6:18; 11:44-45; Ишағыяһ 6:3; Маркус 1:24; Римдарға 1:7

Изге, мөҡәддәс – «Изге» һүҙенең мәғәнәһе – «айырып алынған». Изге Яҙмала был һүҙ иң тәүҙә Аллаға ҡағылышлыны аңлата. Аллаға бағышланған бөтә нәмәне – Алла йортон, ғибәҙәт ҡылыу әйберҙәрен һәм Уға табынған кешеләрҙе (Иҫке Ғәһедтә – Исраил халҡы, Яңы Ғәһедтә – имандаштар берҙәмлеге) һыҙатлай.

Сығыу 25:30; Левиҙәр 24:5-9; Маҫҫайос 12:1-4

Илсе – грекса «апостолос». Боронғо грек телендәге был һүҙҙең мәғәнәһе – «ебәрелгән кеше, хәбәр илтеүсе». Тәү сиратта был исем менән Ғайса Мәсих менән гел бергә йөрөгән иң яҡын ун ике шәкертен атайҙар. Ғайса, Үҙ исеменән һөйләргә вәкәләт биреп, уларҙы Алла хеҙмәтен башҡарырға халыҡ араһына сығарып ебәрә. Был вазифа кешегә ҙур яуаплылыҡ һалған, шулай уҡ бик абруйлы һаналған.

Маҫҫайос 10:1-20; Ғәмәлдәр 14:14

Иман – Аллаға инаныу, Алла биргән вәғәҙәләрҙең үтәлеренә ышаныу, Уның ихтыярын ҡабул итеп, юлынан барырға әҙер булыу. Инжилдә Ғайса Мәсихте Раббы һәм Ҡотҡарыусы итеп таныу – имандың төп өлөшө.

Ғивриҙәргә 11

Имандаштар берҙәмлеге, берҙәмлек – Бер тирәлә йәшәп, Аллаға табыныу, Изге Яҙманы өйрәнеү һәм аралашыу өсөн даими йыйылып торған Ғайса Мәсихкә инаныусылар йәмғиәте. Был һүҙ урындағы берҙәмлеккә генә түгел, донъяла Ғайса Мәсихкә инанған барлыҡ кешеләргә лә ҡағыла.

Маҫҫайос 16:18; Ғәмәлдәр 8:1; 20:28; Римдарға 16:4

Инжил (Яңы Ғәһед) – Б.э. І быуатының икенсе яртыһында боронғо грек телендә яҙылған, Ғайса Мәсихтең тормошо һәм тәғлимәте тураһында бәйән иткән дүрт «Һөйөнөслө хәбәр», «Илселәрҙең ғәмәлдәре», «Асылыш» китаптарынан һәм хаттарҙан торған тупланма. Тәүҙә Уның тормошон һүрәтләгән дүрт китап ҡына ошо исемде йөрөтһә, аҙаҡ тотош йыйынтыҡ «Инжил» тип атала башлай.

Исраил – Яҡуптың Алла биргән икенсе исеме. Иҫке Ғәһедтә Яҡуптың ун ике ырыуҙан торған тоҡомо Исраил халҡы тип йөрөтөлә. Сөләймәндең вафатынан һуң Исраил батшалығы икегә бүленә һәм ун ырыуҙан торған төньяҡ батшалыҡ барлыҡҡа килә. Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер яҙмаларында «Исраил» һүҙе бына ошо төньяҡ батшалыҡҡа ҡарата әйтелә, ә Яңы Ғәһедтә йыш ҡына Исраил халҡын һәм ерҙәрен, Фәләстинде аңлата.

Башланмыш 32:24-30; 35:9-12; Лукас 24:21; Ғәмәлдәр 5:31

Иҫке Ғәһед – Изге Яҙманың беренсе өлөшө. Атама килешеү төшөнсәһенә бәйле (Ҡарарға: «Килешеү»). Исраил халҡы Мысырҙан сыҡҡас, Алла Синай тауында улар менән килешеү төҙөй. Килешеүҙең мөһим өлөшө – ҡанун. Тәүрат, Зәбүр һәм Пәйғәмбәрҙәр китаптарын үҙ эсенә алған Иҫке Ғәһед йыйынтығы быуаттар дауамында төрлө кешеләр тарафынан яҙылып, Инжил, йәғни Яңы Ғәһед менән бергә Изге Яҙманы тәшкил итә.

Йөҙөм ағасы – Фәләстиндә таралған үҫемлек. Емештәре бик тәмле һәм туҡлыҡлы булғанға тыныс, мул тормош билдәһе һаналған. Шулай уҡ йөҙөм ағасы Исраил халҡын символлаштыра.

Иҫәп 13:24; ІІІ Батшалар 4:25; Ишағыяһ 5:1-7; Яхъя 15:1

Йөҙөм һыҡҡыс – Йөҙөм иҙеү өсөн ҡаяла уйып яһалған тишекле соҡор. Ғәҙәттә йөҙөмдө аяҡ менән иҙгәндәр һәм сыҡҡан һут ошо тишек аша аҫтағы бәләкәйерәк соҡорға һығылып ағып төшкән.

Хакимдар 6:11; Ишағыяһ 63:3; Маҫҫайос 21:33

Йәриә – Ир кеше енси бәйләнешкә инер өсөн өйөндә йәшәткән ҡатын. Йәриәнең билдәле бер хоҡуҡтары булған: ул ҡолиәнән юғарыраҡ, ир ҡатынынан түбәнерәк торған.

Башланмыш 22:24

Йәрүсәлим – Дауыт менән Сөләймән батшалыҡ иткән дәүерҙә Исраилдың баш ҡалаһы булып китә. Йәһүҙә тауҙары битләүендә урынлашҡан. Сөләймәндең вафатынан һуң Йәһүҙәнең – көньяҡ батшалыҡтың баш ҡалаһы була. Б.э.т. 586 йылда ул бабилдар тарафынан ҡыйратылып, б.э.т. 538 йылдан б.э.т. 445 йылға тиклем арала аяҡҡа баҫтырыла. Б.э.т. 332 йылдан грек ҡалаһына әүерелгән ҡала, б.э.т. 63 йылда римдар ҡулына күсә. Б.э. 70 йылында, йәһүдтәр менән римдар һуғышы осоронда, тулыһынса емертелеп, аҙаҡ ҡабаттан аяҡҡа баҫтырыла.

ІІ Батшалар 5:9; Ишағыяһ 2:2-3; Лукас 21:20-24; Асылыш 21:2

Йәһүд теле – Иҫке Ғәһед китаптары башлыса боронғо йәһүд телендә яҙылған. Боронғо йәһүд һәм арами телдәре – ҡәрҙәш телдәр. Вавилон (Бабил) ҡоллоғо осоронан (б.э.т. VІ быуаттан) боронғо йәһүд телен арами теле ҡыҫырыҡлай башлай. Ғайса Мәсих заманында йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән, ә боронғо йәһүд теле Изге Яҙма теле булараҡ һаҡланған.

Нөхәмияһ 8:8; Лукас 23:38

Йәһүҙә –

1. Яҡуптың ун ике улының береһе, ырыу башлығы (Дауыт менән Сөләймән батшалар ҙа, Ғайса Мәсих тә Йәһүҙә ырыуынан).

Башланмыш 29:35

2. Йәһүҙә тоҡомо, йәһүҙиҙәр йәшәгән ил, көньяҡ батшалыҡ.

ІІ Батшалар 2:4; Лукас 2:4; 11; Ғивриҙәргә 7:14

Йәһәннәм – Инжилдә был термин кешеләрҙе гонаһтары арҡаһында ташлай торған урын өсөн ҡулланыла. «Йәһәннәм» тигәнде аңлатҡан грек һүҙе «Ге-Һинном» («Йәһәннәм үҙәне») тигән йәһүд атамаһынан барлыҡҡа килгән. Был үҙән Йәрүсәлимдән көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Борон унда Бәғел менән Мөләх илаһтарға табынғандар, йыш ҡына ҡорбанға тере кешене килтергәндәр. Йәһүҙә батшаһы Йошияһ бындай ҡорбандарҙы тыйһа ла, мәжүсилек культы юҡҡа сыҡмаған. Йермеяһ пәйғәмбәр Йәрүсәлим халҡын ошо үҙәндә дошмандары ҡырып һаласаҡ һәм улар күмелмәйенсә ятып ҡаласаҡ тип пәйғәмбәрлек ҡыла. Ишағыяһ пәйғәмбәр ҙә, бәлки, мәңге һүнмәҫ ут янған аныҡ бер урынды һүрәтләгәндә, ошо үҙәнде күҙ уңында тотҡандыр. Шуға ла йәһәннәм тигәндә гонаһлыларҙы язалау урыны – йәһәннәм уты булып күҙ алдына баҫҡан.

Йушағ 15:8; Ишағыяһ 66:24; Йермеяһ 19:6-9; Маҫҫайос 5:22; 10:28

Кемош – Моавтар табынған мәжүси илаһ.

ІІІ Батшалар 11:7

Килешеү – Алла менән кешеләр араһында төҙөлгән килешеү Изге Яҙмала төп урынды биләй. Синай тауында Алла Муса пәйғәмбәр аша бөтә Исраил халҡы менән килешеү төҙөй. Һәр яҡ, иңенә аныҡ бурыстар алып, вәғәҙәләр бирешә. Алла исраилдарҙы фатихаларға һәм уларҙы дошмандарынан ҡурсаларға һүҙ бирһә, тегеләре үҙ сиратында Аллаға тоғролоҡ һаҡларға, Уның ихтыярын үтәргә тейеш була. Пәйғәмбәрҙәр Алла менән кешеләр араһында яңы килешеү төҙөләсәге тураһында ла алдан әйтеп ҡалдыра. Һөйөнөслө Хәбәрҙә был килешеүҙең Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша төҙөлөрө бәйән ителә.

Башланмыш 9:9-17; 15:18-21; Сығыу 6:4; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 26:28; Ғәмәлдәр 3:25

Килешеү һандығы – Исраилдар өсөн изгеләрҙән-изге әйбер: ағастан эшләнеп, алтын ялатылған, ҡапҡасына кируб һындары ҡуйылған изге һандыҡ. Унда Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтар һаҡланған. Һандыҡ тәүҙә Изге сатырҙың, Алла йорто төҙөлгәс, уның Иң мөҡәддәс бүлмәһендә торған.

Сығыу 25:10-21; Ғивриҙәргә 9:4; Асылыш 11:19

Кируб – русса «херувим». Алла хеҙмәтендәге Уға айырыуса яҡын күк заттары. Еврейҙар уларҙы Алла ултырған ике тәгәрмәсле арбаны һөйрәгән иҫ киткес ҙур кәүҙәле ҡанатлы зат итеп күҙ алдына килтергән. Кируб һындары Килешеү һандығының ҡапҡасына урынлаштырылған.

Башланмыш 3:24; Сығыу 25:18-22; Зөлкифел 9:3; Ғивриҙәргә 9:5

Күренмеш – Иҫке Ғәһедтә Алланың күренештәр ебәреп кешеләргә мөһим әйберҙәрҙе белдереүе башҡорт телендә «күренмеш» тип алынды. Ул ябай ғына күреүҙе түгел, ә тәрән рухи тойоуҙы аңлата. Яңы Ғәһедтә Алла, кешегә төш йә күренмештәр аша күренеп, доғаларҙа әйтелгән үтенестәргә яуаптар бирә, илселәренә, шәкерттәренә бойороҡтарын еткерә һәм юл күрһәтә.

І Батшалар 3:1-15; Ғовадъяһ 1:1; Ғәмәлдәр 7:55-56; 10:3-6, 11-16; 16:9; 18:9

Ҡамышлы диңгеҙ – Был атама боронғо йәһүд теленән һүҙмә-һүҙ тәржемә. Ҡайһы диңгеҙ тураһында һүҙ барғанын әйтеүе ҡыйын, ул Сүәйс (Суэц) йәки Акаба ҡултығы ла булырға мөмкин. Яңы Ғәһедтә Ҡыҙыл диңгеҙ тип бирелә. Мысырҙан сыҡҡан саҡта, Исраил халҡы ошо диңгеҙ аша үтә.

Сығыу 10:19; І Коринҫостарға 10:1

Ҡанун – йәһүдсә «тора». Исраил халҡына Муса пәйғәмбәр аша бирелгән Алла ҡануны. Ҡанундар һәм уларҙың бирелеү тарихы Изге Яҙманың тәүге биш китабында – Тәүратта тупланған. Ҡанун исраилдарҙың йәмғиәттәге көнкүрешен һәм дини тормошон көйләй, яҡшылыҡ, ғәҙеллек ҡағиҙәләрен урынлаштыра. Яңы Ғәһедтә илсе Паулус кешеләрҙең ҡанунды тулыһынса үтәй алмаясағын, ҡанун кешеләрҙе ҡылған гонаһтары өсөн бирелгән язанан ҡотҡара алмаясағын әйтә. Шуға күрә Яңы Ғәһедтә ҡанун Алла мәрхәмәтенә ҡаршы ҡуйыла. Илсе Паулус яҙғанса, Ғайса Мәсих ҡанундың маҡсатын ғәмәлгә ашыра.

Башланмыш 26:4-5; Сығыу 24:12; Маҫҫайос 5:17; Римдарға 2:12-13, 25; 3:20; 10:4

Ҡанун белгесе – Алланың Муса аша биргән ҡануны буйынса белгес. Ул ҡанунды күсереп яҙыу, өйрәнеү, ҡулланыу менән шөғөлләнгән, шулай уҡ уны халыҡҡа аңлатҡан. Ҡанун белгестәрен йәһүд йәмғиәтендә ихтирам иткәндәр.

Маҫҫайос 23:23; Лукас 10:25

Ҡапҡа, ҡала ҡапҡаһы – Боронғо ҡалалар ғәҙәттә ҡалын диуарҙар менән уратып алынған булған. Зөлкифел китабының 40-сы бүлегенән күренеүенсә, ҡапҡалары ябай түгел: унда бүлмәләр урынлашҡан булырға мөмкин. Ҡапҡа алдындағы асыҡ майҙан төрлө йыйындар, осрашыуҙар, килешеүҙәр төҙөү өсөн иң уңайлы урын һаналған. Йәмғиәттән ҡыуылған кешеләр, мәҫәлән, махау сирлеләр, ҡапҡанан тышта йәшәргә тейеш булған. Ғайса Мәсихте лә ҡаланан ситкә сығарып арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлағандар.

Башланмыш 23:10-11, 17-18; Рут 4:1-11; ІІ Батшалар 18:24; ІV Батшалар 7:3; Зөлкифел 40:6-16; Ғивриҙәргә 13:12

Ҡаһин – Изге сатырҙа һәм Йәрүсәлим ҡорамында хеҙмәт итеү, ҡорбан килтереү өсөн яуаплы кеше. Ҡаһинлыҡты тик Һарун нәҫеле генә башҡарған. Ҡаһиндар 12 төркөмгә бүленгән һәм алмашлап хеҙмәт алып барған, уларға левиҙәр ярҙам иткән. Уларға баш ҡаһин етәкселек иткән. Изге сатырға, аҙағыраҡ Алла йортона ҡаһиндар менән левиҙәр генә инә алған.

Сығыу 30:30; І Йылъяҙма 23:32; Маҫҫайос 8:4; Лукас 1:8-9

Ҡорбан усағы – Ҡорбанға килтерелгән хайуанды тотош килеш йә өлөшләтә яндыра торған махсус ҡоролма-урын. Ҡорбан усағын ғәҙәттә таштан төҙөгәндәр, ә күсереп йөрөтмәле Изге сатыр янындағыһын ағас һәм металл ҡулланып эшләгәндәр. Хуш еҫле үләндәр төтәтеү өсөн тимерҙән бәләкәй ҡорбан усаҡтары ла булған.

Башланмыш 8:20; Левиҙәр 1:5; Маҫҫайос 5:23-24

Ҡорбандар һәм саҙаҡалар –

1. Гонаһ ҡорбаны. Раббының бойороҡтарына ҡаршы эшләгән кешене гонаһынан паклар һәм ярлыҡатыр өсөн килтерелгән.

Левиҙәр 4:2-35; Ғивриҙәргә 10:26

2. Ғәйеп ҡорбаны. Аллаға йәки башҡа берәйһенә ҡаршы гонаһ ҡылған кешенән ғәйепте алып ташлау маҡсатында салынған.

Левиҙәр 5:14-19; 6:1-7

3. Икмәк саҙаҡаһы. Был осраҡта мал салынмаған. Икмәк саҙаҡаһын уңыш өсөн рәхмәт билдәһе итеп Аллаға бүләккә алып килгәндәр. Саҙаҡа сей йә ҡурылған бойҙайҙан йәиһә май, ладан, тоҙ ҡушып бешерелгән бойҙай ононан торған.

Левиҙәр 2:1-16

4. Татыулыҡ ҡорбаны. Алла менән яҡшы мөнәсәбәтте һаҡлап ҡалыу, татыулыҡты тергеҙеү билдәһе итеп килтерелгән. Малды салғандан һуң бер өлөшө ҡорбан усағында яндырылған; ҡалғанын ҡорбан килтергән кеше менән ғаиләһе һәм ҡаһин ашаған.

Левиҙәр 3:1-17; ІІІ Батшалар 9:25

5. Тотош яндырыу ҡорбаны. Ҡорбандың иң мөһим төрө һаналған. Уны, башҡа төр ҡорбандарҙан айырмалы, ҡорбан усағында тотошлайы менән яндырғандар. Уның төтөнө, күккә күтәрелеп, Алланың күңелен хушландыра тип һанағандар.

Башланмыш 8:20; 22:2; Левиҙәр 1:2-17; Маркус 12:33

6. Түкмә ҡорбан. Аллаға ҡорбан итеп алып килгән шарапты йәки майҙы ҡорбан усағына ҡойор булғандар. Инжилдә илсе Пау лус үҙенең үлемен ошондай ҡорбан менән сағыштыра.

Башланмыш 35:14; Левиҙәр 23:13; ІІ Тимоҫеусҡа 4:6

7. Үҙ ихтыяры менән (нәфел буйынса) килтерелгән ҡорбан. Емеш, ашлыҡ, шарап, май, хуш еҫле матдәләр теләк буйынса ҡорбан итеп килтерелгән.

Сығыу 35:29; Левиҙәр 22:23; Ғөзәйер 3:5

Ҡорбан, ҡорбан килтереү – Ҡылған гонаһтарынан пакланыр өсөн исраилдар үгеҙ, һарыҡ, кәзә йә күгәрсенде ҡорбанға килтергән. Уны өлөшләтә йә тотош килеш ҡорбан усағында яндырғандар. Хайуандан тыш икмәк, шарап, зәйтүн майы, яңы уңыштың беренсе емештәрен саҙаҡа итеп килтергәндәр. Уларҙың һәр береһе айырым әһәмиәткә эйә булған һәм башҡарылыу тәртиптәре Тәүратта бирелгән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең арҡысаҡтағы үлеме тотош кешелектең гонаһтары өсөн килтерелгән ҡорбан итеп һүрәтләнә.

Левиҙәр 1:2-17; ІІІ Батшалар 9:25; Ғивриҙәргә 10:1-14

Ҡотҡарыусы – Изге Яҙмала «ҡотҡарыу» һүҙе Алланың айырым бер кешегә йә тотош халыҡҡа ярҙамын, дошмандарынан, ауырыуҙарҙан, хәүефтәрҙән ҡотҡарыуын аңлата. Шуға ла йыш ҡына Алланы Ҡотҡарыусы тип атайҙар. Ҡотҡарылыу шулай уҡ гонаһ хакимлығынан ҡотолоп, мәңгелек тормош алыу мөмкинлеген дә биргән. Инжилдән күренеүенсә, Ғайса Мәсихте Алла бар халыҡтар өсөн Ҡотҡарыусы иткән.

Сығыу 14:13; Зәбүр 16:7; Маркус 15:31; Лукас 1:76-77; 2:11; Римдарға 1:16

Ҡулдарҙы ҡуйыу – Дини йола: кешенең башына ҡулдарҙы ҡуйып, Алланан уға фатиха һорап доға ҡылғандар. Ошо рәүешле кешегә Изге Рух бүләк итеүен, ауырыуҙарҙан һауыҡтырыуын йәки ниндәйҙер бер рухи һәләттәр бирелеүен һорағандар. Шулай уны мөһим бер хеҙмәткә ҡуя алғандар. Бынан тыш, ҡулдарҙы ҡуйыу аша яуаплылыҡ йә ғәйеп тапшырылған (кешегә генә түгел, хайуанға ла – мәҫәлән, кәзә тәкәһенә гонаһтар йөкмәтелгән).

Сығыу 29:15; Левиҙәр 16:21-22; 24:14; Ҡанун 34:9; Маркус 6:5; 10:13-16; Ғәмәлдәр 8:17

Ҡәнғән – Хам улы Нухтың ейәндәренең береһе. Урта диңгеҙ менән Иордан йылғаһы араһында урынлашҡан, баштан уҡ ҡәнғәниҙәр йәшәгән биләмәнең исеме лә. Был ерҙе Алла Ибраһимға һәм уның нәҫеленә вәғәҙәләй. Әкренләп Ҡәнғәнде исраилдар баҫып ала.

Башланмыш 9:18; 12:5-7; Сығыу 6:4; Ғәмәлдәр 13:19

Ладан – Экзотик үҫемлектең киптерелгән сайыры. Уны яндырғанда хуш еҫле төтөн тарала.

Сығыу 30:34; Маҫҫайос 2:11

Левиҙәр – Леви ырыуы кешеләре. Леви Яҡуптың өсөнсө улы булған. Алла бойороғо буйынса, Леви ырыуынан Һарундың вариҫтары ғына ҡаһин итеп ҡуйыла алған. Леви ырыуына ҡарағандарҙың ҡалғандары Алла йортонда эштәр башҡарған, ҡаһиндарға ярҙамлашҡан, ҡанунды өйрәнеп, уны халыҡҡа аңлатыу менән шөғөлләнгән. Төп эштәре Алла йортондағы хеҙмәт булғанға күрә, уларға ер бирелмәгән. Уның урынына левиҙәр башҡа Исраил ырыуҙарының биләмәләрендәге уларға тәғәйен баҫыуҙар һәм ҡалалар менән файҙалана алған.

Сығыу 28:1; Иҫәп 18:20-21; 35:2-7; Яхъя 1:19

Ливан – Төньяҡ Фәләстиндәге кедр урмандары һәм һыу сығанаҡтары менән дан тотҡан тау һырты, Сүриәләге иң бейек тауҙар теҙмәһе. Сөләймән батша үҙенең һарайын һәм Йәрүсәлимдәге Алла йортон Ливан урманындағы ағастан төҙөгән.

Йушағ 1:4; ІІІ Батшалар 5:6-10; Зөлкифел 17:2-3

Мадай – (Мидия) Хәҙерге Ирандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡеүәтле батшалыҡ. Б.э.т. 612 йылда мадайҙар Ашшурҙың баш ҡалаһы Ниневене ҡыйрата. Шунан һуң фарсылар менән Фарсы империяһында хакимлыҡ итә, шуға ла ундағы ҡанундар «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип йөрөтөлгән.

Эстер 1:19; Даниил 8:20-21

Майағас – Хуш еҫле үлән. Таҙарыныу йолаһын башҡарғанда уны ҡорбан малының ҡанына йә махсус әҙерләнгән һыуға манып алғандар ҙа кешегә йә әйбергә һирпкәндәр.

Сығыу 12:22; Левиҙәр 14:4; Ғивриҙәргә 9:19

Майҙә – Боронғо Исраил халҡын ҡоллоҡтан азат итеп Мысырҙан алып сыҡҡас, сүлдә тамаҡтарын туйҙырыу өсөн Алла күктән яуҙырған ризыҡ. Кориандр орлоғона оҡшаған майҙә тәме менән баллы көлсәне хәтерләткән. Инжилдә Ғайса Мәсих майҙәне донъяға күктән йәшәү биргән ысын икмәк менән сағыштыра. Был икмәк – Ғайса Мәсих Үҙе.

Сығыу 16:14-16, 31-35; Яхъя 6:31-35

Махау, йоғошло тире ауырыуы – Иҫке Ғәһед талаптарына ярашлы, тире ауырыулы кешеләр пак булмаған. Уларҙы йәмғиәттән ҡыуғандар, ауырыуынан тулыһынса һауыҡҡан һәм быға ҡаһин шаһит булған осраҡта ғына кире ҡабул иткәндәр.

Левиҙәр 13:45-46; Лукас 5:12-13

Мидйән – Ибраһимдың икенсе ҡатыны Ҡытуранан тыуған улдарының береһе. Хәҙерге Акаба ҡултығының көнсығыш яры буйындағы сүллектә йәшәгән күсмә халыҡ.

Башланмыш 25:2, 4; Хакимдар 6:1-7

Мирра – Ауыртыуҙы баҫҡан, тәнгә һөртә торған (шулай уҡ мәйетте ерләгәндә ҡулланылған) шифалы ыҫмала.

Йырҙар йыры 3:6; Маҫҫайос 2:11; Маркус 15:23; Яхъя 19:39-40

Моав – Ибраһимдың бер туған ҡустыһы Һарандан тыуған Луттың улы. Моавтың нәҫеле, моавтар. Табынған илаһтары – Кемош. Пеғор тауы башында йәшәй тип һаналған Пеғор Бәғеленә лә ышанғандар. Йәһүд теленә ҡәрҙәш телдә һөйләшкәндәр. Туғандаш һаналған исраилдар менән әлеге ҡәүем дошмандарса мөнәсәбәттә булған. «Рут» китабында Рут исемле Моав ҡатынының, үҙ илен ташлап, Исраил еренә күсеп килеүе һәм шунда кейәүгә сығыуы тураһында һөйләнелә. Рут – Дауыт батшаның йыраҡ өләсәһе.

Башланмыш 19:30-37; Иҫәп 25:1-3; Ҡанун 23:3-5

Мөгөҙ ҡысҡыртыу көнө – Исраилдар календары буйынса етенсе айҙың беренсе көнөндә үткәрелгән. Байрам көҙ башына тура килгән. Был көндө исраилдар бар эштәренән ял иткән. Изге йыйын үткәрелгән, унда мөгөҙ ҡысҡыртҡандар, тейешле ҡорбандарҙы килтергәндәр.

Левиҙәр 23:23-25; Иҫәп 29:1-6

Мөләх – Ҡәнғән халҡы табынған илаһ. Уға ҡайһы берҙә хатта үҙ балаларын ҡорбанға килтерә торған булғандар.

Левиҙәр 18:21; 20:2-5; ІІІ Батшалар 11:7

Муса – Исраилдың бөйөк пәйғәмбәре. Алла халыҡты Мысырҙан сығарған мәлдә лә, аҙаҡ сүл гиҙҙергәндә лә Исраил халҡының башында тора. Алла Муса аша халыҡҡа ҡанун бирә, һәм Исраил халҡы унда яҙылғандарҙы үтәргә тейеш була. Ҡанун Изге Яҙманың тәүге биш китабында (Тәүратта) бирелгән. Йәһүдтәр өсөн Муса һәр ваҡыт бөйөк иман уҡытыусыһы булып ҡала.

Сығыу 2:1-10; Ҡанун 18:18; 34:10; Маҫҫайос 17:3

Мысыр – Фәләстиндән көньяҡ-көнбайыштағы ил, унда боронғо еврейҙар дүрт йөҙ йыл йәшәгән. Мысырҙар ыҙалата башлағас, Раббы уларҙы иреккә алып сыға.

Башланмыш 46:5-7; 50:14; Сығыу 1:1; Ғәмәлдәр 7:34

Мәжүсиҙәр – Аллаға ғына табынған йәһүдтәрҙән айырмалы, һәр төрлө илаһтарға, ботһындарға ышанған халыҡтар. Тәржемәлә йәһүд булмаған халыҡтарға ҡарата йыш ҡына «ҡәүемдәр» һүҙе ҡулланыла.

Маҫҫайос 5:47; Ғәмәлдәр 6:5

Мәрхәмәт – Мөһим терминдарҙың береһе. Яңы Ғәһедтә был һүҙ «изгелек күрһәтеү» тигән мәғәнәне бирә: Алла изгелекте кешегә ниндәйҙер хеҙмәттәре өсөн түгел, ә Үҙенең ихтыяры менән бүләк итеп күрһәтә.

Лукас 1:30; Римдарға 5

Мәсих – Был һүҙҙең мәғәнәһе: «мәсехләнгән», йәғни «май һөртөлгән». Исраилда ҡаһин, пәйғәмбәр, батша билдәләгәндә, йәғни хеҙмәткә Алла Үҙе һайлап алған кешегә, зәйтүн майы һөртөү йолаһы булған. Яңы Ғәһедтә Ғайса Алла тарафынан мәсехләнгән Зат, Мәсих тип әйтелә. Алла пәйғәмбәрҙәр аша исраилдарға Үҙенең Мәсихен – Исраил халҡын ҡотҡарып, ерҙәге бар халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡ итәсәк Батшаны ебәрергә вәғәҙәләй. Йәһүдтәр вәғәҙә ителгән Мәсих килер ҙә уларҙы римдар ҡулынан ҡотҡарыр, Исраилды элекке хәленә кире ҡайтарыр тип өмөтләнеп көтә. Әммә Ғайса Мәсих улар көткәндән күберәкте эшләй. Ул бар кешелекте гонаһ һәм үлем ҡоллоғонан ҡотҡара, Алла Уның аша кешеләр менән яңы, мәңгелек килешеү төҙөй.

ІІІ Батшалар 1:39; Ишағыяһ 9:1-7; Маҫҫайос 1:16; 26:63; Лукас 2:11; Яхъя 1:41

Мәсихсе – Ғайса Мәсихкә инанып, Алла тарафынан гонаһтары ярлыҡанған, Мәсих юлынан барып, Уны Ҡотҡарыусыһы тип һанаған, өйрәтеүҙәренә, күрһәткән үрнәгенә тап килерлек итеп йәшәргә тырышҡан кеше.

Ғәмәлдәр 11:26; І Петрус 4:16

Мәсихтә, Ғайса Мәсихтә, Раббыла – Яңы Ғәһедтәге хаттарҙа (бигерәк тә Паулустың хаттарында) «Мәсихтә» («Ғайса Мәсихтә», «Раббыла») тигән мөһим грек әйтеме йыш осрай. Был әйтемдән шул аңлашыла: Ғайса Мәсихкә инанғандар барыһы ла Уныҡы һәм уларҙың рухи тормошо Ғайса менән тығыҙ бәйләнгән, сөнки Ул Үҙенең үлеме һәм терелеүе аша иманлылар менән Алла араһындағы мөнәсәбәтте тергеҙҙе. Һөҙөмтәлә, иманлылар Мәсихтә йәшәй һәм Уның йоғонтоһо даирәһендә эш итә.

ІІ Коринҫостарға 5:17, 19, 21; Галаттарға 3:28; І Яхъя 2:27

Ниневе – Ҡеүәтле һәм аяуһыҙ Ашшур батшалығының баш ҡалаһы. Бында Алла Юныс пәйғәмбәрҙе ебәрә. Ул гонаһҡа батҡан халыҡҡа, әгәр тәүбәгә килмәһә, юҡ итәсәге хаҡында хәбәр итергә тейеш була. Тиҙҙән ниневеләр тәүбә итә һәм Алла уларҙы ярлыҡай.

Юныс 1:2; 3:2-10; Нахум 1:8; Маҫҫайос 12:41

Нәзир – Шарап һәм башҡа иҫерткес эсемлектәр эсмәҫкә, ҡырынмаҫҡа, сәсен алдырмаҫҡа, яҡын туғаны үлһә лә, кәүҙәһенә ҡағылмаҫҡа нәҙер әйткән, үҙен тулыһынса Алла хеҙмәтенә бағышлаған кеше. Биргән нәҙеренең ваҡыты тамамланғас, нәзир ҡорбан килтергән һәм Алла йортона инер алдынан сәсен ҡырған.

Иҫәп 6:2-21; Хакимдар 13:5, 7; Ғамос 2:11

Өлкән, берҙәмлек өлкәне – Инжилдә имандаштар берҙәмлегендә рухи етәксе эшен башҡарыусы «өлкән» тип аталған.

І Тимоҫеусҡа 5:17; Титусҡа 1:5-9

Пак; нәжес, бысраҡ – Муса ҡануны буйынса, исраилдар таҙа (хәләл) менән нәжесте (хәрәм) ентекләп айырырға тейеш була. Нәжес тип ҡайһы бер хайуандар, ҡоштар, балыҡтар, әйберҙәр һәм аҙыҡ төрҙәре һаналған. Махау сирле кеше, мәйеткә ҡағылыусы, күрем мәлендә һәм бала тыуҙыр ғандан һуңғы осорҙа ҡатын-ҡыҙ шулай уҡ бысраҡ тип табылған. Ундай кешеләр дини йолаларҙа ҡатнаша алмаған, уларға хатта пак кешеләргә ҡағылырға ла ярамаған. Ә инде бысраҡ булыуҙан ҡотолғас, яңынан таҙарыныр өсөн билдәле бер йолалар аша үтеү бурысы торған.

Левиҙәр 7:19; 10:10; 13:13; Иҫәп 19:17-19; Лукас 11:38-41; Римдарға 14:14

Пелештиҙәр – Сығышы билдәһеҙ булған халыҡ, боронғо ҡәнғәниҙәр еренә Кафтор (Крит) утрауынан килеп ултырған тип фараз ителә. Б.э.т. XІІ быуатта пелештиҙәр Ҡәнғәндең көньяҡ-көнбайыш ярҙарындағы Газа, Ашҡылон, Ашдод, Ғаҫ ҡалаларын баҫып алған, Ғәҡрон ҡалаһына нигеҙ һалған. Улар Ҡәнғән ерендәге халыҡтан айырылып торған. Ҡайһы берҙә пелештиҙәрҙе «сөннәтһеҙҙәр» тип атағандар, сөнки улар Яҡын Көнсығыш халҡы өсөн хас булған был йоланы тотмаған. Пелештиҙәр Исраил халҡының дошманы һаналған һәм был ике халыҡ араһында һуғыштар йыш булған.

Хакимдар 3:3; 14:3; ІІ Батшалар 8:1

Понтиос Пилатос – Рим идарасыһы, Ғайса Мәсих язалап үлтерелгән мәлдәрҙә Йәһүҙә провинцияһына етәкселек иткән (б.э. 26–36 й.й.). Уға бөтә хакимлыҡ тармаҡтары буйһонған, уның раҫлауынан тыш бер ниндәй үлем язаһы ла сығарыла алмаған. Понтиос Пилатос менән йәһүд башлыҡтары араһында мөнәсәбәттәр көсөргәнешле була, әммә, болаларға юл ҡуймаҫ өсөн, йыш ҡына уларҙың талаптарын үтәргә мәжбүр була.

Маҫҫайос 27:2; Ғәмәлдәр 13:28

Пәйғәмбәр – Алла тарафынан һайланып, Унан ҡабул иткән һүҙҙәрҙе халыҡҡа еткереү өсөн һайлап алынған кешеләр. Иҫке Ғәһедтә Ильяс кеүек тәүге пәйғәмбәрҙәр ҙә төрлө мөғжизәләр күрһәткән. Шемуил пәйғәмбәр хаким вазифаһын да башҡарған. Йермеяһ, Зөлкифел кеүек һуңыраҡ йәшәгән пәйғәмбәрҙәр Алла ебәргән иҫкәрмәләрҙе төштәрендә йә илаһи күренмештәр аша алған.

І Батшалар 3:20; 9:9; Йермеяһ 1:5; Ғәмәлдәр 13:1; 21:10; І Коринҫостарға 12:29

Раббы – Йәһүд телендәге «Йәһүә» һүҙе (Алланың Үҙ исеме, «бар булыу» ҡылымы менән бәйле) Иҫке Ғәһедтең әлеге баҫмаһында «Раббы» тип бирелә. «Йәһүә» исемен ҡысҡырып әйтергә ярамағанлыҡтан, тора-бара уның урынына «Адонай» (Хакимым/Хужам) һүҙен ҡуллана башлағандар. Грек телендә яҙылған Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә, «Йәһүә» һәм «Адонай» һүҙҙәре «Куриос» (Раббы, Хаким, Хужа) тип тәржемә ителгән, һәм ошо һүҙ Аллаға ҡарата ла, Ғайса Мәсихкә ҡарата ла ҡулланыла.

Сығыу 3:15; 6:2; Ҡанун 6:4; Маркус 5:18-20; І Коринҫостарға 15:58

Раббы көнө – Раббы хөкөм менән киләсәк көн. Яңы Ғәһедтә әйтелгәнсә, был көндө Алла Ғайса Мәсих аша тотош донъяны хөкөм итәсәк. Был көндө шулай уҡ «ҡиәмәт көнө» тип тә атайҙар.

Ишағыяһ 13:6, 9; Зөлкифел 13:5; Ғамос 5:18; Ғовадъяһ 1:15; Яхъя 11:24; Ғәмәлдәр 2:20

Рефалар – Исраилдар баҫып алғанға тиклем ҡәнғәниҙәр ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Ғанаҡтар һымаҡ уҡ, улар ҙа оҙон буйлы була.

Ҡанун 2:11, 20

Рим – Яңы Ғәһедтә һүрәтләнгән осорға Рим ҡалаһы Урта диңгеҙ тирәһендәге күп илдәрҙе, шул иҫәптән Фәләстинде лә, үҙенә буйһондора һәм император етәкләгән ҙур дәүләттең баш ҡалаһы булып китә. Фәләстиндә римдар, буйһондоролған башҡа илдәрҙәге кеүек, үҙҙәренең ғәскәрен тота, күрһәтелгән һәр төрлө ҡаршылыҡ өсөн ҡаты язаға тарттыра. Шул уҡ ваҡытта берҙәм империяға ҡарау иҡтисадтың үҫешенә һәм төбәктәр араһында мәҙәни аралашыуға булышлыҡ итә.

Ғәмәлдәр 28:14-16; Римдарға 1:7

Саддукейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Юғары кәңәшмәнең күпселек ағзалары, баш ҡаһиндар һәм уларға яҡын кешеләр саддукей булған. Фарисейҙарҙан айырмалы рәүештә, улар үлеп терелеүгә, фәрештәләрҙең һәм яуыз рухтарҙың барлығына ышанмаған. Тәүратты, йәғни Муса пәйғәмбәрҙең биш китабын ғына Алла һүҙе итеп танығандар.

Лукас 20:27

Самария – Фәләстиндәге өлкә, Йәһүҙиәнән төньяҡта, Галилеянан көньяҡта урынлашҡан булған. Сөләймән батшаның вафатынан һуң Исраил төньяҡ батшалығын да Самария тип йөрөтәләр. Төньяҡ батшалыҡ тарҡалғандан һуң б.э.т. 722 йылда ул Ассирия (Ашшур) империяһына инә. Илдә тороп ҡалған йәһүдтәрҙе һәм мәжбүри күсереп ултыртылған халыҡты самариялылар тип атайҙар. Самария халҡы, йәһүдтәр кеүек үк, Муса ҡанунын тота, әммә Аллаға Йәрүсәлимдә түгел, Геризим тауында табына.

ІІІ Батшалар 16:23-24; ІV Батшалар 17:24; Лукас 10:33-35; Яхъя 4:5-9, 19-24

Синай тауы – Синай ярымутрауындағы тау (хәҙерге Мысырҙа), ҡайһы берҙә Хорев тауы тип тә йөрөтәләр. Ошо тауҙа Алла Исраил халҡы менән килешеү төҙөй һәм Муса аша уларға ҡанун бирә. Ошонда Муса Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтарҙы ала.

Сығыу 19:1-25; ІІІ Батшалар 19:8-18; Галаттарға 4:24-25

Сион тауы – Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан ҡалҡыулыҡтарҙың береһе. Шуға күрә был атама йыш ҡына Йәрүсәлимдең үҙен, шулай уҡ шартлы рәүештә тәҡүә кешеләр Алла менән мәңге бергә йәшәр күктәге Йәрүсәлимде белдерә.

ІІ Батшалар 5:7; Ғивриҙәргә 12:22

Сион-ҡыҙ – Йәрүсәлим халҡының образлы атамаһы. Сион тауында Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан.

Ишағыяһ 62:11-12; Яхъя 12:15

Содом һәм Ғамора – Алла Ҡәнғәндең был боронғо ҡалаларын кешеләрҙең әхлаҡһыҙлығы арҡаһында күктән ут яуҙырып юҡҡа сығара.

Башланмыш 19; Маҫҫайос 10:15

Сөләймән – Дауыттың улы, берләшкән Исраилдың һуңғы батшаһы (б.э.т. X быуат). Сөләймән үҙенең зирәклеге менән дан ала, һәм ул хакимлыҡ иткән дәүерҙә Исраил дәүләте сәскә атыу осорон кисерә. Сөләймән Йәрүсәлимдә тәүге Алла йортон төҙөй. Ғүмеренең ахырына ул ҡатындарының тәьҫире арҡаһында сит илаһтарға хеҙмәт итә башлай. Сөләймән исеменә Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер китаптары бәйле: Сөләймәндең хикмәттәре, Вәғәзсе китабы, Йырҙар йыры.

ІІ Батшалар 12:24; ІІІ Батшалар 4:29-34; 11:1-6; Маҫҫайос 6:29; 12:42

Сөннәткә ултыртыу – Ир баланың енес ағзаһы осондағы тирене киҫеп алыу. Был Алла менән Ибраһим араһында төҙөлгән килешеүҙең билдәһе булып торған һәм сөннәтле кешенең ғаиләһе менән Алла халҡына ҡарағанын, Алла тәғлимәтен тотҡанын аңлатҡан. Ибраһимға биргән бойороҡҡа ярашлы, һәр йәһүд малайы һигеҙенсе көнгә сөннәткә ултыртылған. Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа балаға исемде лә ошо көндә ҡушҡандар. Алланы танымаған халыҡтарҙы «сөннәтләнмәгән» тип йөрөткәндәр. Паулус үҙенең хаттарында, кешене ниндәйҙер халыҡҡа ҡарағанлыҡ түгел, ә Ғайса Мәсихкә булған иман ҡотҡара, тип билдәләй, шуға күрә Инжилдә сөннәткә ултыртыу йолаһы элекке әһәмиәтенә эйә түгел.

Башланмыш 17:9-27; Левиҙәр 12:3; Яхъя 7:22; Римдарға 4:9-12

Сөннәтһеҙ – Был һүҙ, ғәҙәттә, бүтән халыҡтарға ҡарата ҡулланылған. Алла юлында булмағандарҙы һүрәтләгәндә, Тәүратта «йөрәктәре сөннәтләнмәгән» кеүек һүҙбәйләнештәр ҙә осрай.

Левиҙәр 26:41; Хакимдар 14:3; Ғәмәлдәр 7:51; Римдарға 3:30

Табыныу ҡалҡыулығы – Ғәҙәттә ҡәнғәниҙәрҙең ғибәҙәт ҡылыу урынын аңлата. Уны уба түбәһенә ҡуя торған булғандар, әммә ҡайһы ваҡыт тарбаҡлы ағастар аҫтына йә үҙәндәргә лә урынлаштырғандар. Унда Ашераға бағышланған бағаналар торған, һәм халыҡ ошо алиһәгә ҡорбандар килтергән. Шунда уҡ ерҙең уңдырышлылығын яңыртыу маҡсаты менән зина ҡылғандар. Ундай ғәмәлдәрҙе өнәмәгәнен Раббы Үҙенең пәйғәмбәрҙәре аша еткергән. І Батшаларҙың 9-сы бүлегенән күренеүенсә, был термин ҡайһы берҙә исраилдарҙың Аллаға ҡорбан килтергән урындары өсөн дә ҡулланылған.

Левиҙәр 26:30; ІІІ Батшалар 3:2-4; ІV Батшалар 23:1-28; Йермеяһ 7:31

Тоғро мөхәббәт – Тәүратта йәһүдтәрҙең «хесед», йәғни «тоғро мөхәббәт» һүҙе өсөн ҡулланыла: Алла кешеләргә игелекле, рәхимле, халҡы менән төҙөгән килешеүгә тоғро.

Сығыу 15:13; Зәбүр 135

Туплам – Сүллек буйлап гиҙгәндә Исраилдың бөтә ун ике ырыуы ла, сатырҙар ҡороп, бер аҙ ваҡытҡа туҡталған урын.

Сығыу 14:2; Левиҙәр 10:4

Тәҡүәлек, тәҡүә булыу –

1. Аллаға тоғролоҡ һаҡлап, Уның һүҙе буйынса йәшәүҙе аңлата.

Башланмыш 6:9; Зәбүр 62:11; Хикмәттәр 10:20; Һошеяғ 12:10; Маҫҫайос 23:28; Римдарға 6:13

2. Яңы Ғәһедтә, айырыуса Паулустың хаттарынан күренеүенсә, Ғайса Мәсихкә ышанған кешенең Алла менән дөрөҫ мөнәсәбәттә булыуы. Был мөнәсәбәт Алланың кешене аҡлауы аша тыуа. Тәҡүәлек, хаҡлыҡ, хаҡ булыу, аҡлау тигән һүҙҙәрҙең тамыры грек телендә бер үк.

Римдарға 4:3, 5; 10:10; ІІ Коринҫостарға 5:21

Ҡарарға: Аҡлау, Хаҡлыҡ.

Тәүбә итеү – Кеше гонаһлы тормош алып барыуын һәм Алла теләгенә тап килмәгәнсә йәшәүен аңлай һәм Алланан үҙенең гонаһтарын ярлыҡауын һорай. Артабан, бүтәнсә гонаһ ҡылмаҫҡа ныҡлы ҡарар ҡылып, Алла ихтыярына буйһоноп йәшәй.

Әйүп 42:6; Йермеяһ 31:19; Юныс 3:5; Маҫҫайос 3:8; Лукас 18:13; ІІ Тимоҫеусҡа 2:24-26

Ураҙа тотоу – Алла ризалығын алыу өсөн күпмелер ваҡытҡа ризыҡланыуҙан баш тартыу. Маҡсаты: Аллаға буйһонғанлыҡты күрһәтеү, бәлә килгәндә ҡайғырыуҙы белдереү. Ул көндәрҙә Алланан мәрхәмәт һәм ярҙам һорап доға ҡылғандар. Пәйғәмбәрҙәр, ихлас тотолған ураҙа кешеләргә шәфҡәтлелек өҫтәй, тигәндәр. Ҡайһы бер көндәрҙә, мәҫәлән, йыл да билдәләнгән гонаһтарҙан пакланыу көнөндә, ураҙа бөтә йәһүдтәргә мотлаҡ булған. Был көндө бөтә йәһүдтәр ҙә Алланан гонаһтарын ярлыҡауҙы һораған.

Хакимдар 20:26; І Батшалар 7:6; Эстер 4:16; Ишағыяһ 58:3-14; Маҫҫайос 6:16; Лукас 18:12

Урим һәм туммим – Баш ҡаһиндың түшлегендә һаҡланған таштар. Шулар ярҙамында йәрәбә һалып, Алланың ихтыярын белгәндәр, тип фаразлана.

Сығыу 28:30; Левиҙәр 8:8

Үлеләр донъяһы – Тәүрат яҙылған замандарҙа, үлгәндән һуң кешенең йәне ер аҫтында урынлашҡан үлеләр донъяһына күсә, тип һанағандар. Ләкин ул бөгөнгө дин ғилемендәге «тамуҡ» төшөнсәһенә тап килмәй. Унда күскән кешенең хәле төштәге кеүек: ул бер ғәмәлгә лә һәләтле түгел. Яҡынса б.э.т. ІІІ быуаттарҙа йәһүдтәр үлгән кешенең йәненә ерҙәге тормошо өсөн иҫәпхисап тоторға тура килеүенә ышанған. Унда гонаһлыларҙы – яза, ә тәҡүәләрҙе әжер һәм фатиха көткән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең үлемде еңеүе үлеләр донъяһына ла ҡағыла.

Әйүп 7:9; Ғәмәлдәр 2:26-27, 31; Асылыш 20:13

Фарисейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Улар дини ҡағиҙәләрҙе бик ентекле үтәгән. Саддукейҙарҙан айырмалы, фарисейҙар кешенең ҡиәмәт көнөндә үленән терелеренә ышанған. Улар йоланың таҙалығына ҙур иғтибар биргән, халыҡ араһында абруйлы булған, үҙҙәренең дини һәм ҡырыҫ холоҡло булыуҙары менән ғорурланған. Дини йолаларҙы теүәл тотмағандарға түбәнһетеп ҡарағандар.

Маҫҫайос 5:20; 9:10-11; Лукас 18:11; Ғәмәлдәр 23:6-9; 26:5

Фарсы – Вавилон (Бабил) батшалығы тарҡалғандан һуң (б.э.т. 539 йылда), шул ерҙәрҙә үҫеп-көсәйеп киткән империя. Ул, Исраилды ла кертеп, Грециянан алып Мысырға һәм Үҙәк Азияға тиклем барлыҡ ерҙәрҙе яулап алған. Ҡайһы ваҡыт уны Мадай-Фарсы (Мидия-Фарсы) империяһы тип атағандар, сөнки Мадай өлкәһе б.э.т. 550 йылда Фарсы империяһы эсенә ингән. Фарсы ҡанундары иһә «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип аталған.

Эстер 1:19; Даниил 6:8

Фатихалау, фатиха биреү – Кемгәлер яҡшылыҡ теләү. Алла Үҙ ирке менән именлек, күп һанлы нәҫел, ғүмер бүләк итеп фатихаһын бирә. Ә кемдер доғаларында Алланан икенсе кеше өсөн игелек, мәрхәмәт һорай. Ибраһим, Исхаҡ, Яҡуп фатиха һүҙҙәрендә улдарына бәхетле киләсәк юрай.

Башланмыш 1:22, 28; Ҡанун 28:1-14; Лукас 6:27-28; 24:50; Римдарға 12:14; 15:29

Фирғәүен – Боронғо Мысыр батшаларын шулай атағандар.

Фәрештә – Иҫке Ғәһед яҙмаларында «фәрештә» һүҙе «Алла илсеһе» тигәнде аңлата. Улар Аллаға хеҙмәт итә һәм Алла ҡушыуы буйынса кешеләргә ярҙам күрһәтә, Алла ихтыярын еткерә. Әһәмиәтле һаналған фәрештәләр Изге Яҙмала исемдәре менән йөрөтөлә – Михаил, Ябраил.

Башланмыш 16:7-11; 22:11-12; Лукас 1:8-20; Ғивриҙәргә 1:13-14

Хаҡлыҡ – Аллаға ҡарата әйтелгәндә, Уның һәр ваҡыт хаҡ, ғәҙел, тоғро булыуы һәм кешеләр өсөн әүҙем ҡотҡарыу эшмәкәрлеге күҙ уңында тотола. Ишағыяһ 51:4-8; Римдарға 3:25-26;

ІІ Петрус 1:1

Ҡарарға: Аҡлау, Тәҡүәлек.

Халдейҙар – Вавилон (Бабил) батшалығында йәшәгән һәм күпмелер ваҡыт дауамында хакимлыҡты үҙ ҡулында тотҡан халыҡтарҙың береһе. Иҫке Ғәһедтә был һүҙ йыш ҡына бөтә Бабил халҡының атамаһы булараҡ ҡулланыла.

ІV Батшалар 24:2-13; Йермеяһ 24:5; 25:12; 51:24

Хермон – Исраилдың төньяҡ өлөшөндәге иң бейек тау.

Ҡанун 3:8-9; 4:48; Зәбүр 41:7; 88:13; 132:3

Хорев – Ҡарарға: Синай.

Сығыу 3:1

Хуш еҫле майҙар – Ағастарҙан йыйып алған ыҫмала-һумалаларҙы Аллаға ҡорбан рәүешендә Алла йортонда хуш еҫ төтәтеү усағында төтәҫләгәндәр.

Левиҙәр 16:12-13; Иҫәп 4:16

Һалым йыйыусы – Фәләстиндә Рим империяһы ҡаҙнаһына һалым йыйған кеше, урындағы халыҡ араһынан батша хеҙмәте өсөн һайлап алынған түрә. Йәһүдтәр һалым йыйыусыларҙы мәжүси Рим башлыҡтары менән хеҙмәттәшлек иткәне өсөн күрә алмаған (бындай хеҙмәттәшлек йәһүд ҡанунына ҡапма-ҡаршы килгән). Бынан тыш, һалым йыйыусылар әленән-әле халыҡтан аҡса йыйып торған. Тейешлеһен башлыҡтарына биргәс, ҡалғанын үҙҙәренә алып ҡалғандар. Әммә, «һалым йыйыусы» һүҙе «гонаһлы» менән бер булһа ла, Ғайса Мәсих уларҙы ла айырмай ҡабул иткән.

Маҫҫайос 5:46; Лукас 5:27; 18:10-14; 19:1-10

Һарун – Мусаның өлкән ағаһы, сығышы менән Леви ырыуынан. Исраилдарға Муса аша ҡанун биргән ваҡытта, Алла Һарунды баш ҡаһин итеп билдәләй. Бынан һуң тик уның нәҫеле генә ҡаһин булһын, тип бойора.

Сығыу 6:20; 29:29; Ғивриҙәргә 5:4; 7:11

Һируд –

1. Бөйөк Һируд: б.э.т. 37–4 йылдарҙа бөтә Фәләстин ере өҫтөнән идара иткән Йәһүҙиә батшаһы. Ғайса Мәсих шул осорҙа тыуған.

Маҫҫайос 2:1-16; Лукас 1:5

2. Һируд Антипас, Бөйөк Һирудтың улы. Б.э.т. 4 йылдан башлап, б.э. 39 йылына тиклем Галилея өлкәһенең идарасыһы.

Лукас 23:7-12

3. Һируд Агриппас І, Бөйөк Һирудтың ейәне. Б.э. 41–44 йылдарында Фәләстин ерендәге бер нисә өлкәнең идарасыһы. Тарихҡа ул мәсихселәрҙе эҙәрлекләүсе булараҡ та инеп ҡалған.

Ғәмәлдәр 12:1-4, 20-23

4. Агриппас ІІ, Һируд Агриппас І улы. Б.э. 70-се йылдарына тиклем Фәләстиндең төрлө өлкәләре менән идара иткәндән һуң, Римға китә. Илсе Паулус уның алдында сығыш яһай.

Ғәмәлдәр 25:23–26:32

Һөйөнөслө Хәбәр – Алланың кешеләргә Ғайса Мәсих аша гонаһтан, мәңгелек үлемдән ҡотолоу мөмкинлеген биреүе тураһындағы хәбәре. Уның ергә киләсәген Алла пәйғәмбәрҙәр арҡылы Иҫке Ғәһед дәүерендә үк белдергән.

Ишағыяһ 52:7; 61:1; Маҫҫайос 4:23; Лукас 1:26-38; 2:10

Һыу соҡоро, һыу һаҡлау урыны, ҡоҙоҡ – Ямғыр һыуын йыйыу өсөн яһалған соҡор. Ундай ҡоҙоҡтарҙы ҙур соҡор ҡаҙып, төбөнә һәм тирә-яғына таш түшәп, иҙмә менән һылап яһағандар йә ҡаяны соҡоп эшләгәндәр. Ҡоҙоҡ ауыҙын тар итеп ҡалдырып, уны таш плитә менән ябып ҡуйғандар.

Сығыу 21:33; Левиҙәр 11:36; Лукас 14:5

Һыуға сумдырыу йолаһы – Иң мөһим дини йолаларҙың береһе, ул кешенең пакланыуын һәм Аллаға бағышланыуын аңлата. Инжилдә был йоланың ике төрө бирелә. Тәүҙә Яхъя пәйғәмбәр гонаһтарынан тәүбә итергә һәм Алла ихтыярын үтәргә теләгән кешеләрҙе һыуға сумдыра. Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүенән һуң һыуға сумдырыу тәрәнерәк мәғәнә ала: кеше элекке гонаһлы тормошонан баш тарта, үлгәндәй була, әммә Мәсих аша яңы тормош өсөн терелә. Бындай йоланы үтәгәндән һуң Изге Рух ҡабул иткәндәр.

Маркус 1:5, 7-12; Ғәмәлдәр 10:47-48; Колоссайҙарға 2:12

Шәмбе көн – Аллаға бағышланған ял итеү көнө. Алла донъялыҡты булдырғанда етенсе көндө барлыҡ эштәрен туҡтатып торған, шуға күрә, Муса ҡануны буйынса, аҙнаның етенсе көнө ял итеү көнө итеп билдәләнгән. Был көндө эшләргә ярамаған.

Башланмыш 2:2-3; Сығыу 16:23; 20:8-11; Левиҙәр 16:31; Маҫҫайос 12:1-13; Лукас 14:5

Эдом –

1. Исхаҡ пәйғәмбәрҙең улы Ғаяздың икенсе исеме.

2. Ғаяз тоҡомо, йәғни эдомдар йәшәгән, Үле диңгеҙҙән көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан ил.

Башланмыш 25:24-25, 29-30; Иҫәп 20:14

Эфес – Кесе Азия яры буйында урынлашҡан боронғо ҙур ҡала. Рим хакимлығы ваҡытында Асия өлкәһенең баш ҡалаһы булып китә. Эфес Рим империяһының мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади үҙәктәренең береһе була, Артемида ҡорамы менән дан тота. Унда күберәген гректар йәшәй, Ғайсаға инанған йәһүдтәр ҙә байтаҡ була.

Ғәмәлдәр 18:19-21, 19:28; Асылыш 1:11

Эфод – Раббыға хеҙмәт иткәндә баш ҡаһин кейә торған, күкрәкте һәм арҡаны ҡаплап торған өҫ кейеме.

Сығыу 28:6; Левиҙәр 8:7; І Батшалар 2:18

Әҙәм Улы – Йәһүд телендә был һүҙ «кеше» тигән мәғәнәгә эйә. Даниил пәйғәмбәр төшөндә болоттарҙа килгән затты күрә. Ул зат кеше кеүек була, шуға күрә Даниил уны әҙәм улы тип атай. Төшөндә Алла тарафынан әҙәм улына бөтә хакимиәт, шөһрәт бирелеүе, уның хакимлығының ҡаҡшамаҫ һәм мәңгелек буласағы хаҡында әйтелә. Яңы Ғәһед китаптарынан билдәле булыуынса, Ғайса Мәсих ошо исемде Үҙенә ҡарата ҡуллана.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 8:20; 19:28; Маркус 2:10

Юғары кәңәшмә – Етмеш кешенән (ҡаһиндар, ҡанун белгестәре һәм бүтән мөһим кешеләр) торған. Унда дини генә түгел, башҡа мәсьәләләр ҙә ҡаралған. Был кәңәшмә римдар алдында йәһүд халҡының вәкиле булған һәм юғары хөкөмсө ролен уйнаған. Яңы Ғәһед дәүерендә Юғары кәңәшмәнең мөһим ҡарарҙары Рим хакимиәте тарафынан раҫланырға тейеш булған.

Маҫҫайос 26:59; Яхъя 18:31

Яңы килешеү – Алланың кешеләр менән Ғайса аша төҙөгән килешеүе. Еврей халҡы менән төҙөлгән иҫке килешеүҙән айырмалы, ул бөтөн кешелек менән төҙөлгән, шуға күрә Ғайса Мәсихкә инанған һәр кем, был килешеүгә ҡушыла ала.

Йермеяһ 31:31-32; Зөлкифел 34:25; Маҫҫайос 26:28; Ғивриҙәргә 8:8

Яу арбаһы – Һуғыш яланында, ә ҡайһы ваҡыт йөк ташыу өсөн ҡулланылған ике тәгәрмәсле арба.

Башланмыш 46:29; І Батшалар 8:11; Ғәмәлдәр 8:28

Яуыз рух, ен – Иблискә хеҙмәт иткән, уның ихтыярын үтәгән рухи зат. Тәүге мәлдәрҙә уларҙың әүҙемлегенән бик ҡурҡҡандар, сөнки ен, әйтәйек, берәйһенең эсенә инеп, уны тулыһынса үҙ иркенә буйһондороп тота алған. Әммә Алла ҡөҙрәте менән Ғайса Мәсих кешеләрҙе ендәрҙән ҡотҡарған, был һәләтте илселәренә лә биргән.

І Батшалар 16:14, Лукас 11:19; Ғәмәлдәр 19:15-16; І Коринҫостарға 10:20-21

Шәжәрә

Шәжәрә

Исемдәрҙең бирелеше

Исемдәрҙең бирелеше

Тәржемәлә кеше исемдәре, ер-һыу, урындағы халыҡ атамалары йәһүд һәм грек телдәренең башланғыс формаларына яҡынайтып бирелде. Был формалар ҡайһы берҙә рус телендәге ғәҙәти исемдәрҙән айырыла. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе биреү принциптарын инештә ҡарағыҙ.

Кеше исемдәре

Башҡортса | Русса
Бараббас | Варавва
Барнабас | Варнава
Баҫ-Шевағ | Вирсавия
Билғам | Валаам
Бинйәмин | Вениамин
Боғаз | Вооз
Бәғел | Ваал
Гидғон | Гедеон
Голиаҫ | Голиаф
Ғайса | Иисус
Ғамос | Амос
Ғаяз | Исав
Ғиммануил | Еммануил
Ғовадъяһ | Авдий
Ғөзәйер | Ездра
Ғуззияһ | Озия
Ғәли | Илий
Дауыт | Давид
Зөлкифел | Иезекииль
Зәкәрьяһ | Захария
Ибрам | Аврам
Ибраһим | Авраам
Ильяс | Илия
Ильясиғин | Елисей
Исмәғил | Измаил
Исхаҡ | Исаак
Ифтах | Иеффай
Ишағыяһ | Исаия
Ишай | Иессей
Йермеяһ | Иеремия
Йеһошафат | Иосафат
Йонаҫан | Ионафан
Йошияһ | Иосия
Йушағ Нун улы | Иисус сын Навина
Йәһүҙә | Иуда
Кефас | Кифа
Ҡабил | Каин
Лукас | Лука
Магдалалы | Мәрйәм
Мария | Магдалина
Маркус | Марк
Марта | Марфа
Маҫҫайос | Матфей
Менашше | Манассия
Мирйәм | Мариам
Муса | Моисей
Мәлки-Садиҡ | Мелхиседек
Мәрйәм | Мария
Мәсих | Христос, Мессия
Нахум | Наум
Нафтали | Неффалим
Нөхәмияһ | Неемия
Нух | Ной
Паулус | Павел
Петрус | Петр
Рабиға | Ревекка
Рехавғам | Ровоам
Рәүвән | Рувим
Рәхилә | Рахиль
Санхерив | Сеннахирим
Сара | Сарра
Сарая | Сара
Сефанъяһ | Софония
Сөләймән | Соломон
Тиглат-Пиләсәр | Феглаффелласар
Тимоҫеус | Тимофей
Титус | Тит
Томас | Фома
Хаваҡҡуҡ | Аввакум
Хаггай | Аггей
Ханох | Енох
Хизкияһ | Езекия
Хәжәр | Агарь
Һабил | Авель
Һарун | Аарон
Һауа | Ева
Һируд | Ирод
Һошеяғ | Осия
Шимшон | Самсон
Шаул | Савл
Шемуил | Самуил
Шимғон | Симеон, Симон
Әйүп | Иов
Әлғазар | Лазарь
Әлисабет | Елизавета
Әндриас | Андрей
Әфраим | Ефрем
Юныс | Иона
Ябраил | Гавриил
Яҡуп | Иаков
Яхъя | Иоанн

Ер-һыу атамалары

Башҡортса | Русса
Ашдод | Азот
Ашшур | Ассирия
Бабил | Вавилон
Беер-Шәвәғ | Вирсавия
Бейт-Ил | Вефиль
Бейт-Ләхәм | Вифлеем
Бейт-Сайда | Вифсаида
Бейт-Фаге | Виффагия
Бейт-Әниә | Вифания
Галилея күле | Галилейское море
Геҫшемани | Гефсимания
Голгоҫа | Голгофа
Ғаммон | Аммон
Ғамора | Гоморра
Ғедән баҡсаһы | Едемский сад
Ғивғон | Гаваон
Ғивриҙәр | Евреи
Ғәмәлектәр | Амаликитяне
Ғәрәбстан | Аравия
Зәйтүн тауы | Елеонская гора (Масличная гора)
Йәрүсәлим | Иерусалим
Йәһүҙиә | Иудея (область Римской империи)
Йәһүҙә | Иудея (Южное царство в Ветхом Завете)
Ҡәнғән | Ханаан
Мидйән | Мадиам
Мысыр | Египет
Пелештиҙәр | Филистимляне
Сарефаҫ | Сарепта
Тессалонике | Фессалоника
Ун Ҡала | Десятиградие
Әмөриҙәр | Аморреи
Шило | Силом
Шәхәм | Сихем
Эфес | Ефес
Әфраҫа | Ефрафа
Яфо | Иоппия

Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

Ауырлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Талант   36 кг | Талант   35–40 кг
Мина   0,6 кг | Литра (ҡаҙаҡ)   327 г
Шекел   12 г |
Беҡа   6 г |
Гера   0,6 г |
1 талант = 60 мина = 3000 шекел = 6000 беҡа = 60000 гера |

Шыйыҡлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Хомер   220 л | Бат (мискә)   40 л
Бат   22 л | Метретес (үлсәм)   40 л
Һин   3,5 л |
Лог   0,3 л |
1 хомер = 10 бат = 60 һин = 720 лог |

Ашлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Хомер   220 л | Кор (тоҡ)   400 л
Эфа   22 л | Сатон (ҡапсыҡ)   13 л
Сеа   7,3 л | Хойникс   1 л
Ғомер   2,2 л |
Кав   1,2 л |
11 хомер = 10 эфа = 30 сеф = 100 ғомер = 180 кав |
Кор   220 л |

Оҙонлоҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Терһәк   45 см | Сажин   1,85 м
Ҡарыш   22,5 см | 1 стадия = 100 сажин   185 м
Ус аяһы   7,5 см | Шәмбе юлы арауығы   1 км (саҡрым)
Бармаҡ   1,9 см |
1 терһәк = 2 ҡарыш = 6 ус аяһы = 24 бармаҡ |
Оҙон терһәк (Зөл 40:5)   52,5 см Үлсәү таяғы   3,15 м (6 оҙон терһәк) |

Аҡса берәмектәре

Аҡса берәмектәре

Боронғо Исраилда тауар хаҡын көмөш һәм алтын менән баһалағандар, уларҙы шекелдәрҙә, мина һәм таланттарҙа үлсәгәндәр. Тәңкәләр б.э.т. VI быуатта ғына әйләнешкә ингән. Яңы Ғәһед заманында өс илдең: Фәләстиндең, Греция һәм Римдың аҡсалары әйләнештә йөрөгән. Тәңкәләрҙе алтын, көмөш, баҡыр, аҡ ҡурғаш ҡушылған баҡыр иретмәһенән йәки еҙҙән һуҡҡандар.

Йәһүдтәрҙә | Гректарҙа | Римдарҙа
2 лептон | | 1 кодрант
| | 1 ассарион (баҡыр тәңкә) = 4 кодрант
| 1 драхма (көмөш тәңкә) | 1 динар (эшсенең бер көнлөк эш хаҡы) = 16 ассарион = 64 кодрант
1 шекел | 1 статир | 4 динар
25 шекел | 1 мна | 100 динар
| 1 талант = 60 мна | 6000 динар

Боронғо ҡулъяҙмалар

Боронғо ҡулъяҙмалар

Ленинград кодексы (Codex Leningradensis), Иҫке Ғәһедтең масорет тексы боронғо йәһүд телендә, яҡынса б.э. 1000 йылы. Юныс пәйғәмбәр китабынан.

Боронғо йәһүд телендәге Ҡумран ҡулъяҙмаларының береһе, яҡынса б.э.т. 100 йыл. Ишағыяһ пәйғәмбәр китабынан.

Септуагинта, Иҫке Ғәһедтең боронғо грек телендәге тәржемәһе, яҡынса б.э. 200 йылындағы ҡулъяҙма. Нун улы Йушағ китабынан.

Папирус 52, Яңы Ғәһедтең боронғо грек ҡулъяҙмаһы, б.э. 125 йылы. Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән.

Синай кодексы (Codex Sinaiticus), Яңы Ғәһедтең боронғо грек ҡулъяҙмаһы, б.э. 340 йылы. Маҫҫайос бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән.

Дүрт Һөйөнөслө Хәбәр ғәрәп телендә, б.э. 1335 йылы.

Географик карталар

Географик карталар

1. Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)

2. Боронғо донья

3. Мысырҙан - Ҡәнғәнгә

4. Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин

5. Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

6. Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары

7. Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы

8. Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин

9. Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

10. Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

11. Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре

12. Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре

13. Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

14. Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)

Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)

Боронғо донья

Мысырҙан - Ҡәнғәнгә

Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин

Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары

Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы

Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре

Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре

Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)

Table of Contents

Изге Яҙма: ІІ Йылъяҙма

Ҡәҙерле уҡыусылар!

ІІ Йылъяҙма

- Инеш һүҙ
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36

Ҡушымталар
Һүҙлек

Аҡлау
Аҡһаҡал
Алашар
Алла
Алла Батшалығы
Алла бәрәсе
Алла йорто, ҡорам
Алла Улы
Арам
Арами теле
Арҡысаҡ
Асия өлкәһе
Асылыш
Ата
Ашера
Ашшур
Бабил
Байрамдар
Баҡыр диңгеҙ
Баш ҡаһин, иң баш ҡаһин
Бәғел
Бәғел-Зевув, Бәғел-Зевул
Галилея
Гонаһ
Гонаһтарҙан пакланыу, йолоп алыу
Гонаһтарҙан пакланыу көнө
Грек теле
Ғанаҡтар
Ғаштароҫ
Ғибәҙәтхана
Ғиври (еврей)
Ғилғәд
Ғедән баҡсаһы
Дан, шөһрәт
Дауыт
Дауыт ҡалаһы
Дауыт Улы
Доға ҡылыу
Зәбүр
Зәйтүн
Зәйтүн майы
Зәйтүн тауы
Иблис
Ибрам/Ибраһим
Изге икмәк
Изге Рух
Изге сатыр, Килешеү сатыры, Осрашыу сатыры
Изге Яҙма, Иҫке Ғәһед, Яңы Ғәһед
Изге, мөҡәддәс
Илсе
Иман
Имандаштар берҙәмлеге, берҙәмлек
Инжил (Яңы Ғәһед)
Исраил
Иҫке Ғәһед
Йөҙөм ағасы
Йөҙөм һыҡҡыс
Йәриә
Йәрүсәлим
Йәһүд теле
Йәһүҙә
Йәһәннәм
Кемош
Килешеү
Килешеү һандығы
Кируб
Күренмеш
Ҡамышлы диңгеҙ
Ҡанун
Ҡанун белгесе
Ҡапҡа, ҡала ҡапҡаһы
Ҡаһин
Ҡорбан усағы
Ҡорбандар һәм саҙаҡалар
Ҡорбан, ҡорбан килтереү
Ҡотҡарыусы
Ҡулдарҙы ҡуйыу
Ҡәнғән
Ладан
Левиҙәр
Ливан
Мадай
Майағас
Майҙә
Махау, йоғошло тире ауырыуы
Мидйән
Мирра
Моав
Мөгөҙ ҡысҡыртыу көнө
Мөләх
Муса
Мысыр
Мәжүсиҙәр
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихсе
Мәсихтә, Ғайса Мәсихтә, Раббыла
Ниневе
Нәзир
Өлкән, берҙәмлек өлкәне
Пак; нәжес, бысраҡ
Пелештиҙәр
Понтиос Пилатос
Пәйғәмбәр
Раббы
Раббы көнө
Рефалар
Рим
Саддукейҙар
Самария
Синай тауы
Сион тауы
Сион-ҡыҙ
Содом һәм Ғамора
Сөләймән
Сөннәткә ултыртыу
Сөннәтһеҙ
Табыныу ҡалҡыулығы
Тоғро мөхәббәт
Туплам
Тәҡүәлек, тәҡүә булыу
Тәүбә итеү
Ураҙа тотоу
Урим һәм туммим
Үлеләр донъяһы
Фарисейҙар
Фарсы
Фатихалау, фатиха биреү
Фирғәүен
Фәрештә
Хаҡлыҡ
Халдейҙар
Хермон
Хорев
Хуш еҫле майҙар
Һалым йыйыусы
Һарун
Һируд
Һөйөнөслө Хәбәр
Һыу соҡоро, һыу һаҡлау урыны, ҡоҙоҡ
Һыуға сумдырыу йолаһы
Шәмбе көн
Эдом
Эфес
Эфод
Әҙәм Улы
Юғары кәңәшмә
Яңы килешеү
Яу арбаһы
Яуыз рух, ен
Шәжәрә
Исемдәрҙең бирелеше
Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре
Аҡса берәмектәре
Боронғо ҡулъяҙмалар

Географик карталар

- Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)
- Боронғо донья
- Мысырҙан - Ҡәнғәнгә
- Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин
- Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары
- Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары
- Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы
- Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин
- Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

- Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

- Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре
- Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре
- Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

- Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)